پس از وقوع حادثه انفجار معدن زغال‌سنگ معدنجوی طبس و کشته شدن بیش از 50 کارگر این معدن، مجدداً بحث لزوم رعایت ایمنی و بهداشت کار مطرح شده است. بسیاری از کارشناسان حوزه ایمنی و بهداشت کار، پیش از این‌ها در خصوص الزام کارفرمایان و کارگران به رعایت قوانین ایمنی در محیط کار هشدار داده بودند و اکنون نیز یکی از مهم‌ترین دلایل وقوع تعداد بالای چنین حوادثی را عدم رعایت اصول و قوانین حفاظت ایمنی در حین کار می‌دانند.
***
کار در معدن همواره یکی از مشاغل سخت در تمام جهان شناخته می‌شود. کار سنگین، ایجاد آسیب‌های شغلی، حقوق و مزایای ناکافی و... از جمله مهم‌ترین مشکلاتی است که کارگران معدن با آن دست‌‌و‌پنجه نرم می‌کنند. در این بین نمی‌توان از بروز بیماری‌هایی که به واسطه این شغل بروز می‌کند، غافل بود.
در عین حال، ایمنی و بهداشت در معادن از مؤلفه‌هایی است که ارتباط تنگاتنگی با اقتصاد معادن، مسائل انسانی، اجتماعی و زیست‌محیطی دارد. وجود معادن مختلف و حجم وسیع فعالیت‌های معدنی در کشور و ناایمن بودن اغلب معادن بخش خصوصی، حوادث حین کار متعددی را برای کارگران آن به دنبال داشته است.
 
پنج خطر عمده
خطرات و شرایط نامناسب کاری که معدن‌کاران با آن مواجه هستند عمدتاً به پنج گروه خطرات فیزیکی، شیمیایی، بیولوژیکی، ارگونومی و روانشناختی تقسیم‌بندی می‌شوند. آسیب‌های فیزیکی دامنه وسیعی از مشکلات جزئی تا مرگ را در پی دارند. علت‌های معمولی آسیب‌های کشنده شامل ریزش صخره، حریق، انفجار، تصادفات، سقوط از ارتفاع و... است و علل غیرمعمول شناخته‌شده صدمات کشنده نیز شامل جاری شدن سیل ناشی از کارهای زیرزمینی، هوای دم‌کرده و حبس‌شدگی ناشی از مسدود شدن غارهاست.
صدا، گرما و رطوبت، ارتعاش پرتوها و تاریکی از عوامل مشکل‌زای دیگر در معادن است. کنترل صدا در معدن، امری دشوار بوده و مشکل افت شنوایی ناشی از صدا در معدن امری معمول برای کارگران معدن محسوب می‌شود. همچنین گرما و رطوبت در مناطق گرمسیر و معادن زیرزمینی عمیق از دیگر مشکلات شایع است. همچنین مطالعات آماری نشان می‌دهد که ذرات ریزگرد حاصل از وجود گازهای خطرناک در معادن، خطر ابتلا به سرطان ریه را بالا می‌برند. علاوه‌ بر آن، گاز رادون خارج شده از سطح سنگ‌های معدنی برای ریه‌ها به‌شدت خطرناک است. پیگیری‌های کنترلی شامل استفاده از سوخت دیزلی با غلظت پایین گوگرد، تعمیر و نگهداری موتورها و تهویه از عوامل کمک‌کننده به کاهش این آسیب هستند.
گزارش‌های کارشناسان ایمنی بیانگر آن است که اگرچه معدنکاری به‌طور فزاینده‌ای مکانیزه شده ولی هنوز حجم قابل‌توجهی از حمل‌و‌نقل به روش دستی انجام می‌شود. اختلالات ترومای تجمعی هنوز به‌عنوان بزرگ‌ترین گروه بیماری‌های شغلی در معدن‌کاران مشاهده می‌شود که در اغلب موارد منجر به ناتوانی طولانی‌مدت می‌شود. در معادن زیرزمینی، کار در ناحیه بالای سر برای تقویت سقف تونل می‌تواند باعث ایجاد اختلالات شانه شود.
نقص‌های میدانی
نتایج بررسی‌های کارشناسان ایمنی نشان می‌دهد که علل ایجاد حوادث حین کار می‌تواند جنبه‌های فنی و مادی مانند طراحی ناصحیح روش کار، وجود نقایص فنی دستگاه‌ها، شرایط نامناسب فیزیکی محیط کار و نیز جنبه‌های انسانی مانند عدم تناسب جسمانی و روانی کارگر با نوع کار انجام شده و... باشد. طبق بررسی‌های به‌عمل آمده، مهم‌ترین عوامل مؤثر در وقوع حوادث حین کار در معادن شامل انجام کار به روش ناصحیح، عدم وجود شرح شغل، آموزش و تجربه ناکافی برای انجام کار، عدم استفاده و یا استفاده ناصحیح از وسایل حفاظت فردی، ساده‌انگاری، بی‌توجهی به کار و... است.
در همین زمینه، وزارت بهداشت با همکاری بازوی علمی خود یعنی دانشگاه علوم پزشکی تهران و پژوهشکده محیط‌زیست این دانشگاه در سال 1390، کتابچه راهنمایی با عنوان دستورالعمل جامع بهداشت معدنکاران تدوین کرد. در این راهنما آمده است: «در کلیه معادن که دارای حداقل 25 نفر کارگر باشند، باید یک فرد ذی‌صلاح به‌عنوان مسئول بهداشت حرفه‌ای و یک نفر به‌عنوان مسئول ایمنی به استناد آیین‌نامه کمیته حفاظت فنی و بهداشت کار تعیین شود. مسئول بهداشت حرفه‌ای هر معدن به‌عنوان ناظر و کنترل‌کننده عملیات در جهت پیشگیری و رفع خطر تذکرات لازم را می‌دهد و در صورت حساسیت موضوع آن را کتباً به مسئولین معدن گزارش می‌دهد.»
در این راهنما تأکید شده که لازم است تمامی کارگاه‌های معدنی اعم از سطحی و یا زیرزمینی، در هر شیفت کاری حداقل یک‌بار توسط مسئول بهداشت حرفه‌ای و یا جایگزین او بازدید شوند و مجوز انجام کار تنها باید پس از بازدید مسئولان ایمنی و اطمینان از سلامت و امنیت کار داده شود.
 این راهنما، رعایت ماده 92 قانون کار که معاینات پزشکی و بهداشتی شاغلان در معدن را الزامی دانسته، مبنا قرار داده و وظیفه حسن اجرای این قانون را بر عهده مسئول بهداشت حرفه‌ای قرار داده است. همچنین بر اساس این دستورالعمل و به استناد فصل هشتم قانون کار و آیین‌نامه حفاظت و بهداشت عمومی در کارگاه‌ها مصوب شورای‌عالی حفاظت فنی باید تسهیلات بهداشتی مناسب و کافی شامل روشویی، حمام، توالت، محل غذاخوری، رختکن و نمازخانه و غیره در محل مناسبی از سطح زمین وجود داشته باشد.
در این دستورالعمل وظایف مسئولان ایمنی و حتی آتش‌بارها و همچنین جزء به جزء تجهیزات حفاظت در حین کار به روشنی آمده است.
ابوالفضل اشرف‌منصوری، رئیس هیئت‌مدیره انجمن‌های مسئولان حفاظت ایمنی پس از حادثه معدن طبس در گفت‌وگویی با خبرگزاری کار ایران، ایلنا با انتقاد از وضعیت نظارت بر ایمنی معادن گفت: «بسیاری از کارگران پس از حادثه، نسبت به هر کاری دلسرد شده و درباره جدیت در کار هراس خواهند داشت. شاید در چهل سال گذشته تنها اتفاق مثبت، بحث الزام به کارگیری مسئولان ایمنی و حفاظت فنی بود.»
اشرف منصوری افزود: «به دنبال حذف این الزامات ایمنی از قانون و مقررات‌زدایی از روابط کار، نهاد ایمنی با این مصوبات و تصمیمات تضعیف شد. ما باید کارهای زیادی را در حوزه ایمنی و بهداشت کار انجام دهیم ولی دولت به واسطه دستگاه‌های اجرایی در هر زمینه‌ای با وجود اختلاف‌نظر میان دستگاه‌ها در بحث ایمنی و بهداشت کار باید یک همکاری در یک نهاد واحد صورت گیرد.»
این کارشناس ایمنی تأکید کرد: «تشکل‌های تخصصی در حوزه ایمنی و صنفی، هم نفرات ایمنی متخصص را دارند و هم محدودیت‌ها و بوروکراسی دولت‌ها را ندارند. آنان با حضور نیروهای جوان و آموزش‌دیده خود می‌توانند بحث ایمنی بسیاری از واحدها (از مراکز معدنی بزرگ تا کارگاه‌های کوچک) را حل کنند. ما باید بازرسان کار خود را به تجهیزات به‌روز دنیا مجهز کنیم تا شاهد حادثه‌ای به‌خاطر خاموش بودن یا فقدان سنسور یا تست‌کننده گاز در معدنی نباشیم و این حجم از خسارت مالی و جانی ایجاد نشود. ما با امکاناتی نه‌چندان پیچیده، به‌راحتی می‌توانیم از یک نقطه، بسیاری از مراکز معدنی کشور را مانیتور و رصد کرده و در صورت بروز خطر فوراً هشدار دهیم. باید مسئولان ایمنی در موقعیت اجرایی قرار بگیرند.»