گزارش‌های اخیر دولت و مرکز آمار ایران از تک‌رقمی شدن نرخ بیکاری حکایت دارد. برخی در ارتباط با دقت آمارهای ارائه شده نظراتی دارند و برخی دیگر با فرض صحت آمار بر این باورند که در کاهش نرخ بیکاری متغیرهای زیادی نقش دارند.
محمود کریمی‌بیرانوند، معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی به‌تازگی در یک برنامه‌ تلویزیونی با اعلام اینکه معدل نرخ بیکاری در دولت سیزدهم تا امروز به ۸.۷۶درصد رسیده، گفته است: «معدل نرخ بیکاری کشور قبل از شروع دولت سیزدهم ۱۱.۳۹درصد بود و اکنون در کانال ۸درصد قرار دارد. آخرین آمار مربوط به فصل پاییز، حکایت از ۷۰۶هزار اشتغال در کشور دارد.»
به گفته این مقام مسئول، کاهش نرخ بیکاری و افزایش نرخ مشارکت اقتصادی اتفاق افتاده و کاهش نرخ بیکاری در سه فصل سال‌جاری هم‌راستا با افزایش نرخ مشارکت اقتصادی بوده است.
این اظهارنظر تأییدکننده نتایج طرح آمارگیری نیروی‌ کار در تابستان سال ١٤٠٢ است که نشان می‌دهد ٧,٩درصد از جمعیت فعال ١٥ساله و بیشتر، بیکار بوده‌اند. بررسی روند تغییرات نرخ بیکاری مرکز آمار ایران حاکی از آن است که این شاخص، نسبت به فصل مشابه سال قبل (تابستان سال ١٤٠١)، یک درصد کاهش یافته است.
در عین حال طبق بررسی‌های مرکز آمار ایران از نرخ مشارکت اقتصادی، در تابستان سال ١٤٠٢ به میزان ٤١,٦درصد جمعیت ١٥ساله و بیشتر، از نظر اقتصادی فعال بوده‌اند. براساس بررسی تغییرات نرخ مشارکت اقتصادی، این نرخ نسبت به فصل مشابه سال قبل (تابستان سال ١٤٠١) ٠.٦ درصد افزایش یافته است.
برای درک بهتر ابعاد مختلف گزارش‌های آماری منتشر شده، بهتر است ابتدا بررسی کنیم که نرخ بیکاری چگونه محاسبه می‌شود. نرخ بیکاری درصدی از جمعیت مایل به اشتغال اما بدون شغل را شامل می‌شود. این نرخ معمولاً با تقسیم تعداد بیکاران بر تعداد کل نیروی کار فعال ضربدر ۱۰۰ محاسبه می‌شود. به عنوان مثال، اگر در یک کشور ۱۵میلیون نفر بیکار باشند و تعداد کل نیروی کار فعال ۷۵میلیون نفر باشد، نرخ بیکاری ۲۰درصد است. طبق این تعریف، «بیکار» به فرد بالای ۱۶سالی گفته می‌شود که به‌طور موقت بیکار شده یا در جست‌و‌جوی شغل است. نیروی کار فعال نیز شامل مجموع افراد شاغل و بیکار است. معمولاً تعریف بیکار و روش محاسبه نرخ بیکاری در هر کشور ممکن است متفاوت باشد و به سیاست‌های اقتصادی و اجتماعی هر کشور بستگی دارد.
نرخ بیکاری و مشارکت اقتصادی دو شاخص مهم در ارزیابی وضعیت بازار کار هستند که به‌طور مستقیم با یکدیگر ارتباط دارند. از سوی دیگر، نرخ مشارکت اقتصادی بیانگر آن است که چه درصدی از کل جمعیت در سن کار از نظر اقتصادی فعال هستند، یعنی چه تعداد از افراد قادر به کار واقعاً کار می‌کنند یا حداقل به دنبال کار هستند. این نرخ شامل جمعیت فعال و جمعیت در سن کار می‌شود و شامل افرادی نمی‌شود که به دلایلی مانند تحصیل، خانه‌داری یا داشتن درآمد بدون کار، فعال اقتصادی نیستند.
توجه به نرخ بیکاری به تنهایی ممکن است تصویری بیش از حد خوشبینانه از وضعیت بازار کار ارائه دهد، زیرا افرادی که دیگر به دنبال کار نیستند و از نیروی کار خارج شده‌اند را در نظر نمی‌گیرد. دولت‌ها معمولاً از این روش برای ارائه آمار مربوط به نرخ بیکاری استفاده می‌کنند. در کنار هم قرار دادن این دو متغیر به تحلیلگران کمک می‌کند تا سلامت یک اقتصاد را مورد ارزیابی قرار دهند.