یادداشت
سالمندی و مهارت گذشتن از کلیشهها
سعید روحانینژاد
در کمتر از یک سده گذشته، میانگین امید به زندگی، تقریبا دوبرابر شده است. نخستین بار در تاریخ است که سالمندی به یک دوره ثابت از زندگی بشر تبدیل میشود. مفهوم سالمندی در کشورهای در حال توسعه متأثر از سه مقوله کلی است: سن تقویمی، تغییر در نقشهای اجتماعی فرد (مثلا تغییر در الگوهای شغلی) و تغییر در توانمندیها (از جمله کاهش جایگاه اجتماعی، قدرت جسمی و...) نتیجه مطالعات او نشان میدهد، در جوامع در حال توسعه، تغییر نقشهای اجتماعی فرد عامل مهمتری در تعریف او بهمثابه یک سالمند است تا سن تقویمی. کاهش حس اختیار و احترام، حسرت گذشته، نگرانی و ترس، از عمده درگیریهای روانی و عاطفی دوران سالمندی بهحساب میآیند؛ احساساتی که جزء جداییناپذیر و ذاتی دوران سالمندی نیستند، بلکه حاصل بیماریها و رویکردهای نامناسب جامعه در برابر سالمندان است که با مدیریت صحیح، قابلپیشگیری خواهد بود. اصحاب نظریه اثربخشی کار و فعالیت در دوران سالمندی، استدلال میکنند که افراد زمانی در بهترین صورت با سالمندی سازگار میشوند که بتوانند سطوح عالی فعالیت خود را حفظ و نگهداری کنند یا سطوحی از فعالیت و اشتغال را که مشابه تجارب دوران میانسالی است، ادامه دهند. سالمندان با شرکت در نقشهایی که ویژگیهای دوران میانسالیشان را دارد، ذهنیت ارزشمندی درباره خود پیدا میکنند. سالمندانی که به کار و فعالیتهای نیمهوقت اشتغال دارند، از نشاط، سلامت روانی بالاتر و احساس ارزشمند بودن برخوردار هستند، همچنین فرصتهای جدیدی برای برقراری روابط اجتماعی پیدا میکنند. اشتغال سالمندان، بخشی از هزینههای ملی خدمات سالمندی را هم کاهش میدهد. آموزش، راهبردی اساسی برای حل مسائل سالمندان است که شامل برنامههای مختلف برای سالمندان و خانوادههایشان میشود که از برگزاری اردو گرفته تا آموزش رفتار با سالمندان در کتب مقطع دبستان را شامل میشود. آموزش استفاده از فناوریهای ارتباطی در میان سالمندان کنونی ایران نیز یکی از الزامات اساسی است که بهدلیل تجربه کمتر آنان از تکنولوژی، میتواند مشکلاتی در ارتباطاتشان ایجاد کند. این ابزارهای ارتباطی نوین امروزه بسیاری از کارهای روزمره را آسان کردهاند. تسلط بر این مهارتها به سالمندان کمک میکند تا بتوانند بهخوبی با نسل جوانتر از خود ارتباط برقرار کنند، انزوای اجتماعیشان کاهش یابد و درون اجتماع جذب شوند. جمهوری ایرلند در سال۲۰۱۴ این خطمشی را در پیش گرفت و جالب آنکه وظیفه آموزش سالمندان را در زمینه فناوری ارتباطات، برعهده جوانان و نوجوانان گذاشت. سالمندان مشابه دیگر اقشار آسیبپذیر اجتماعی، در معرض غفلت اجتماعی قرار دارند. در حالی که انکار مشکلات آنها و کنارگذاری اجتماعیشان سبب بغرنجترشدن مسائل آنان و آسیب به دیگر بخشهای جامعه خواهد شد. این موضوع زمانی تشدید میشود که سیاستهای رفاهی سالمندی در کشور بهشکل غلطی با سیاستهای رادیکال جمعیتی (که تأکید کورکورانهای بر لزوم افزایش نرخ رشد جمعیت دارند) خلط شده و گرفتار مواضع سیاسی و جناحی شوند. حال آنکه این دو، مقولاتی کاملا جداگانه هستند.
