«خوزستان، نفس ندارد»، جمله‌ای است که روزهای اخیر به کرات در شبکه‌های اجتماعی و لا‌به‌لای اخبار مختلف، دیده می‌شود. بر اساس گزارش اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان خوزستان در تاریخ 25 بهمن 1396، شاخص آلودگی هوا در اهواز، به 47 تا 53 برابر حد مجاز رسید. این در صورتی است که بر اساس استاندارهای بین‌المللی، شاخص کیفیت هوای 300 به بالا، به عنوان «وضعیت پرخطر» توصیف می‌شود و به علت تهدیدهای اساسی برای جان افراد، شهرها باید تخلیه شوند. بر اساس آمار ذکرشده، درحالی‌که حد مجاز غلظت گرد و غبار، 150 میکروگرم در متر مکعب است، این میزان در اهواز، به 7135 میکروگرم در مترمکعب رسیده است. 

گرد و غبار -که در ایران به اشتباه، ریزگرد نیز نامیده می‌شود- به حرکت ذرات بسیار ریز تشکیل‌دهنده خاک‌ اطلاق می‌شود که در حالت معلق قرار دارد و بر اثر طوفان‌ها و جریانات هوایی به وقوع می‌پیوندد. در مناطق بیابانی و خشک، گرد و غبار، یک فرآیند طبیعی محسوب می‌شود که در اثر ورزش بادهای قوی بر سطح خاک اتفاق می‌افتد و باعث معلق‌شدن ذرات ریز خاک در فضای نزدیک سطح زمین می‌شود. با وجود بحرانی‌شدن معضل گرد و غبار در خوزستان، این معضل، مختص این استان نیست و مناطق وسیعی از استان‌های غرب، جنوب‌غرب، شمال‌غرب و مرکز کشور -که شامل حدود 17 الی 22 استان هستند- با شدت و ضعف متفاوت، درگیر این معضل هستند. آنچه باعث تفاوت گرد و غبار سال‌های اخیر با طوفان‌های متداول گرد و غبار شده است، در درجه اول، تداوم دوره زمانی و سپس، غلظت و اندازه ذرات معلق است. درحالی‌که در گذشته میانگین روزهای وقوع گرد و غبار، تقریبا 15 روز بود، درحال حاضر، به‌طور میانگین بیش از 100 روز در سال، شاهد وقوع گرد و غبار هستیم. البته در مناطقی از کشور، همچون منطقه بین زاهدان و کرمان، تعداد روزهای گرد و غبار در سال، بیش از 150 روز است. از لحاظ گستردگی مناطق تحت تاثیر نیز، درحالی‌که در گذشته، دو استان خوزستان و بوشهر، درگیر این معضل بودند؛ درحال حاضر، بخش وسیعی از مناطق غرب، جنوب‌غرب، شمال‌غرب و مناطق مرکزی ایران نیز درگیر این معضل هستند. با وجود اینکه الگوی وقوع گرد و غبار در گذشته بیشتر محدود به روزهای گرم سال بود -همچنان که در روزهای اخیر در خوزستان شاهد بودیم- درحال حاضر این پدیده در روزهای سرد سال نیز، با شدت بسیار به وقوع می‌پیوندد. تعداد و شدت پدیده گرد و غبار نیز، در مقایسه با گذشته به نحو قابل ملاحظه‌ای افزایش پیدا کرده است.   

اکنون نوبت طرح این پرسش است که چه اتفاقاتی در سال‌های اخیر به وقوع پیوسته که حق تنفس هوای پاک -به عنوان یکی از حقوق بشر- از مردم مناطق وسیعی از کشور، گرفته شده است؟ از جمله مهم‌ترین عوامل ایجاد گرد و غبار، تغییرات شدید فشار هوا، فقر پوشش گیاهی، خشکسالی، جنگ، فرسایش بادی، کاهش رطوبت محیط، استفاده بیش از حد از منابع آبی مناطق خشک و بیابانی و خشک‌شدن تالاب‌ها و دریاچه‌ها و رودخانه‌ها است. مجموع این عوامل را می‌توان در مناطق وسیعی از سطح کشور و به‌خصوص یکی از اصلی‌ترین کانون‌های بحران، یعنی استان خوزستان مشاهده کرد. برخی تحقیقات، ترکیب پدیده تغییر اقلیم با دخالت‌های انسانی را یکی از عوامل اصلی تشدید گرد و غبار می‌دانند. هم در پدیده گرد و غبار و هم بخش عمده‌ای از دیگر معضلات زیست‌محیطی کنونی در کشور، باید توجه ویژه‌ای به وضعیت آب ایران، کشورهای همسایه و نوع حکمرانی آب داشت. برخی از تحقیقات و گزارش‌ها، بزرگ‌ترین منشا گرد و غبار سال‌های اخیر در مناطق غرب و جنوب‌غرب کشور را عمدتا کشورهای همسایه -مانند عراق، عربستان و سوریه- می‌دانند. این درحالی است که عیسی کلانتری، ریاست سازمان محیط‌زیست، در حاشیه جلسه هیئت دولت در روز 25 بهمن، منشا گرد و غبار استان خوزستان در روزهای اخیر را داخلی می‌داند و به عوامل اساسی دخیل در این بحران، مانند ندادن حقابه محیط‌زیست و وضعیت رودخانه کارون اشاره می‌کند. بنابراین منشا اصلی گرد و غبار داخلی، به‌خصوص در خوزستان، چالش‌های مرتبط با آب، مانند خشک‌شدن تالاب‌ها و رودخانه‌های مهم مانند هورالعظیم و شادگان، افزایش کشاورزی و کشت محصولات پرآب است. این در صورتی است که در آذرماه امسال، انتشار نامه محرمانه درباره موافقت سازمان محیط‌زیست با انتقال آب بین‌حوزه‌ای از کارون، واکنش گسترده نمایندگان خوزستان و فعالان محیط‌زیست را به دنبال داشت. با توجه به مطالب عنوان‌شده، این پرسش مطرح می‌شود که آیا حقابه محیط‌زیست، همان آبی نیست که مسئولان سازمان‌ها و وزارتخانه‌های مرتبط، به مازادبودن آن در خوزستان اشاره می‌کنند و با انتقال آن موافقت می‌کنند؟ با وجود اینکه کارشناسان معتقدند وضعیت اکولوژیکی کشور، درحال حاضر به نحوی است که نباید اجازه انتقال آب، جز برای مصرف آب شرب داده شود، موافقت با انتقال آب بین‌حوزه‌ای برای اهداف توسعه‌ای، نگران‌کننده است و می‌تواند باعث افزایش دامنه بحران موجود در آینده شود. 

محمد درویش، کنشگر محیط‌زیست، از جمله راهکارهای داخلی خروج از بحران خوزستان را گرفتن حقابه تالاب‌های پنج‌گانه در خوزستان و کاهش بارگذاری در بالادست رودخانه‌های کارون، دز، کرخه، مارون و زهره می‌داند. مهم‌ترین منشا خارجی گرد و غبار خوزستان، کشور عراق است که عامل بیش از 70 درصد گرد و غبار مناطق مختلف کشور محسوب می‌شود. منطقه بین‌النهرین، از مهم‌ترین مناطق تشدیدکننده گرد و غبار در کشورهای منطقه است که تحت‌تاثیر دخالت‌ها و فعالیت‌های سه کشور تامین‌کننده سرچشمه‌های آن -یعنی ترکیه، سوریه و ایران- قرار دارد. کشور ترکیه با ساخت سدهای متعدد در سال‌های گذشته و کاهش حقابه دجله و فرات، به این بحران در عراق دامن زده است. خشک‌شدن کامل رودخانه دجله در جنوب عراق -که در روزهای اخیر از سوی مسئولان کشور عراق موردتائید قرار گرفت- یک واقعه تاسف‌برانگیز دیگر است که مناطق وسیعی از عراق و جنوب و جنوب‌غرب ایران را درگیر می‌کند و زندگی میلیون‌ها نفر را در معرض تهدید جدی قرار می‌دهد. 

با توجه به مطالب عنوان‌شده، به نظر می‌رسد هیچ راه‌حل کوتاه‌مدتی برای این بحران که با نابودی و تخریب منابع آب چندین هزارساله شکل گرفته، وجود ندارد. با برنامه‌ریزی بلندمدت و منسجم، شاید بتوان حجم تخریب صورت‌گرفته را کاهش داد و از افزایش دامنه بحران، جلوگیری کرد. در سطح داخلی، یکی از مهم‌ترین اقدامات، تخصیص حقابه محیط‌زیست است که سدسازی‌ها و کشاورزی لجام‌گسیخته در سال‌های بعد از انقلاب، بخش اعظم آن را بلعیده است و باعث خشک‌شدن تالاب‌ها و رودخانه‌های بزرگی شده است که درحال حاضر، اصلی‌ترین منشا داخلی ریزگردها هستند. در سطح بین‌المللی نیز تعامل مستمر با کشورهای عراق، ترکیه، سوریه و مخصوصا متوقف‌کردن یا عدم اجازه به آبگیری سد ایلسو، از مهم‌ترین اقداماتی است که باید در اولویت برنامه دولت قرار گیرد. شرایط بحرانی حال حاضر، ایجاب می‌کند با پذیرش اشتباهات گذشته که فرآیندی طولانی‌مدت داشته است، تمام ظرفیت‌های داخلی و خارجی را برای حل بحران، بسیج کنیم. 

بی‌شک چنین راه‌حلی، نیازمند بازنگری اساسی در حکمرانی داخلی آب و همچنین دیپلماسی بین‌المللی است. حل بحران گرد و غبار و مهم‌تر از آن، بحران آب، آزمون توانایی دولت در حل مسائلی بسیار مهم و حیاتی است که می‌تواند باعث ترمیم اعتماد میان مردم و دولت در بلندمدت شود و از ظرفیت شکل‌گرفته، برای حل دیگر مسائل کشور استفاده شود. در غیر این صورت، ادامه وضعیت موجود می‌تواند با تشدید مسائل اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی دیگر، تبدیل به یک مسئله امنیتی شود.