اول اردیبهشت ماه جلالی، روز بزرگداشت سعدی شیرازی در تقویم ایرانی است. تکریم شاعری که آوازه او از قرن هفتم تا همین امروز در گوش فرهنگ و ادب ایرانی طنین‌انداز بوده است. سعدی را استاد سخن، شیخ اجل و پادشاه سخن می‌نامند، آنان که به زیروبم اشعار او واقف‌اند و معنای بلند حرف او را دریافته‌اند. برای شناختن و بزرگداشت این سخن‌سرای بی‌بدیل پارسی‌گوی، نام نهادن یک روز غنیمتی است که می‌توان آن را به هزاران روز دیگر نیز تعمیم داد. به همین مناسبت در احوال و آثار این شاعر بزرگ ایرانی سیری دوباره می‌کنیم و از حظ سخن او بهره‌مند می‌شویم. 
سعدی برای ایرانیان با درس‌های اخلاقی و غزل‌های نابش شناخته می‌شود. از دیرباز تعالیم او برای انسان از طرف استادان ادبیات لازم شمرده شده و همواره کتابت‌های او در این زمینه مورد توجه قرار گرفته است. از مکتب‌خانه‌های قدیم تا مدارس امروز اوراق کتاب‌های سعدی سرلوحه دانش‌آموزان و ورد زبان معلمان بوده است. اینکه چرا سعدی اخلاق را تا این حد بااهمیت و ارزشمند تلقی می‌کرده به این دلیل است که باور داشته عمل کردن براساس اصول اخلاقی انسان را از تاریکی می‌رهاند و او را در مسیر درست زندگی قرار می‌دهد. چیزی که بزرگان زیادی در جهان به آن معتقدند و در روزگاران بسیار تلاش کرده‌اند تا جامعه را به فراگیری اصول اخلاقی و رعایت آن ملزم کنند. 
سعدی مردی جهان‌دیده و جهان‌پیما بود. او برای یافتن معنای حقیقت به مکان‌های زیادی سفر کرد و در جاهای زیادی به آموختن مشغول شد. ویژگی مهم شاعر خوش‌سخن ما در این است که قبل از توصیه به دیگران، خود در پی بردن به علم و اخلاق و ادب می‌کوشید.  ابومحمّد مُشرف‌الدین مُصلِح بن عبدالله بن مشرّف، نام کامل اوست. سعدی که مصلح بن عبدالله به آن معروف شده، از نام اتابک مظفرالدین سعد، پسر ابوبکر، پسر سعد، پسر زنگی گرفته شده و مردم ایران او را با این نام می‌شناسند.  سعدی پس از سفرهای بسیار و اندوختن تجربه، آثار گرانبهایی خلق کرد و نتیجه تلاش‌های خود را به نظم و نثر برای جهانیان به میراث نهاد. تنها ایرانیان نبودند که از کلام او استفاده می‌کردند و لذت می‌بردند و می‌آموختند. آوازه نام او به همه جهان رسیده و دیگران نیز به درخشش سخن او پی برده‌اند. ولتر، فیلسوف و نویسنده فرانسوی و گوته، شاعر آلمانی از او بسیار تأثیر پذیرفته‌اند و درباره سعدی سخنان بسیار گفته‌اند. در میان شاعران ایرانی حافظ و امیرخسرو دهلوی از شاعرانی هستند که سعدی را استاد خود دانسته و در رکاب او بوده‌اند. 

خصلت‌های شعری 
بی‌گمان یکی از خصوصیاتی که همواره در مورد شعر سعدی مطرح شده، سهل و ممتنع بودن آن است. این عبارت به معنی آن است که سخنی سخت را به زبانی ساده بنویسیم. در ابتدا و نگاه اول به نظر مسئله ساده است و پیاده‌سازی آن آسان. اما در ادبیات این‌گونه سخن گفتن از سخت‌ترین کارهاست. تنها کسانی می‌توانند چنین آثاری خلق کنند که اشراف کامل به زبان خود داشته باشند و از تمام ریزه‌کاری‌ها و ارجاعات آن باخبر باشند. و این چگونه ممکن می‌شود به جز تحصیل بسیار و مداقه فراوان در حوزه ادب. بررسی آثار سعدی نشان می‌دهد که او در این مورد در مقامی والا نشسته و به حقیقت استاد سخن است. از طرفی خاصیت سهل و ممتنع بودن ارزشی ادبی محصوب می‌شود که همگان به دنبال آن بوده و هستند. عنصرالمعالی در قابوسنامه برای فرزند خود می‌نویسد: «جهد کن تا سخن تو سهل ممتنع باشد. بپرهیز از سخن غامض و چیزی که تو دانی و دیگران را به شرح آن حاجت آید مگوی که شعر از بهر مردمان گویند نه از بهر خویش.» 

آثار 
پس از آن‌که شیخ اجل در حکمت و ادب و فقه تحصیلات فراوان کرد، آثاری همچون بوستان و گلستان و غزلیات خود را به رشته تحریر درآورد. بوستان را به نظم سرود و در حدود 4000 بیت شعر به مضامینی مانند اخلاق و سیاست و اجتماع و تربیت پرداخت. او در این اثر مدینه فاضله‌ای را تصویر می‌کند که در تمام عمر به دنبال آن بوده و آن را موجب سعادت آدمی می‌داند. مقامات حق‌خواهی و نیکی‌طلبی در جای‌جای این کتاب موج می‌زند. در بوستان ده فصل رقم خورده و مباحثی چون عدل، احسان، عشق، تواضع، رضا، ذکر، تربیت، شکر، توبه و مناجات و ختم کتاب را دربر گرفته است.  
گلستان اثر دیگری از سعدی است که به نثر مسجع نگاشته شده است. سعدی در این نوشته خویش ساده سخن می‌گوید و مردم را مخاطب خود قرار می‌دهد. در گلستان به هشت باب برمی‌خوریم که به موضوعاتی مثل «سیرت پادشاهان»، «اخلاق درویشان»، «فضیلت قناعت»، «فواید خاموشی»، «عشق و جوانی»، «ضعف و پیری»، «تأثیر تربیت» و «آداب صحبت» مزین شده است. سعدی را می‌توان یکی از بزرگ‌ترین راویان تاریخ ادب دانست. خصلت قصه‌گویی او باعث شده تا سخنش بیشتر به دل بنشیند و برای همه افراد کوچک و بزرگ و پیر و جوان قابل‌فهم باشد. این وجه تمایز سعدی نسبت به خیلی از شاعران است؛ چراکه سخت است با زیباترین بیان و کلمات، عوام و خواص را خطاب قرار دهی و اشتیاق مردمان را به شنیدن سخن خود بیدار کنی. چه بسیار آثاری که در اعماق تاریخ ادب خاک می‌خورند و کسی شوق خواندن آن‌ها را ندارد. اشعاری سخت‌گوی و نوشت که جز متخصصان و پژوهشگران کسی را یارای درک آن‌ها نیست. اما سعدی در گلستان با حکایت کردن و ایجاد محور داستانی مخاطب را به سمت خود جلب می‌کند. در زمینه ارزشمندی این اثر ادبی خود شاعر می‌گوید: «به چه کار آیدت ز گل طبقی/از گلستان من بـبر ورقـی.» 
ابرسخنور ادب پارسی تمام آثار خود را با ستایش خداوند و نعت رسول (ص) آغاز می‌کند. آنچنان که دیباچه گلستان را هر ایرانی به خاطر دارد، آنجا که می‌گوید: «منّت خدای را عزّ و جل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت. هر نفسی که فرو می‌رود مُمِدّ حیات است و چون بر می‌آید مُفَرّح ذات. پس در هر نفسی دو نعمت موجود است و بر هر نعمتی شکری واجب.» او شکرگزاری خداوند را وظیفه هر انسان متفکر و عاقلی می‌داند و تأکید می‌کند که هرچقدر هم بکوشیم به شکر ذره‌ای از نعمات خداوندی دست نخواهیم یافت. پس واجب است که این امر را محور زندگی خود قرار دهیم و در لسان و عمل خود برای آن تلاش کنیم. 
غزلیات سعدی دیگر اثر مهم و اثرگذار او محسوب می‌شود که اشعار عاشقانه او را شامل است. 
بی‌گمان به گفتن و شنیدن در مورد سعدی نباید در چند خط بسنده کرد. سعدی شاعری است که سخن او را باید بسیار خواند و تعالیم اخلاقی او را چراغ راه زندگی کرد.