اگر به تقویم نگاه کنید، مناسبت‌های متفاوتی به چشم‌تان می‌آید. دست‌کم متوجه می‌شوید نیمی از آخرین ماه تابستان هم گذشت و شما هیچ‌کدام از برنامه‌های تفریحی تابستانه را انجام نداده‌اید. ممکن است با خودتان بگویید این روزهای شهریوری هم باید بگذرند تا مهر ماه بیاید و زندگی به نظم روتین و همیشگی‌اش بازگردد. بچه‌ها به مدرسه بروند، روزها کوتاه شوند و پاییز از راه برسد. با این وجود به شما پیشنهاد می‌کنیم به تقویم اتفاق‌های فرهنگ و هنر نگاهی دقیق‌تر بیندازید و در جذابیت آثار سنتی-آیینی ایران غرق شوید. در نمایش‌هایی که روزی، روزگاری نه‌چندان دور با برچسب مطربی آنها را محکوم می‌کردند و امروز جشنواره‌ای پروپیمان برای آن برگزار می‌شود. 

آمار و ارقام و دانسته‌ها

پیش از آنکه به مبحث جذاب آثار وارد شویم، از آمار و ارقام این جشنواره هنرهای آیینی_سنتی با شما صحبت می‌کنیم. این دوره از جشنواره که در حال برگزاری است، هجدهمین دوره به حساب می‌آید و قرار است تا روز 15 شهریور ماه نزدیک به 180 اثر روی صحنه برود. این آثار از 22 استان کشور آماده شده‌اند و در میان کارگردان‌های‌شان، نام 20 کارگردان زن نیز به چشم می‌خورد. نکته جالب اینجاست که 11 نقال کودک و نوجوان در جشنواره حاضرند و نقالان بزرگسال نیز پیش از اجرای آثار در تماشاخانه‌های سنگلج و محراب با تماشاگران وارد صحبت می‌شوند. تمام این موارد را گوشه ذهن داشته باشید تا به نخستین دوره‌های برگزاری این جشنواره برویم. جشنواره‌ای که دبیر آن داوود فتحعلی‌بیگی است و وقتی درباره پیشینه این جشنواره صحبت می‌کند، خاطرات عجیبی را به زبان می‌آورد. خاطراتی که هیچ‌کدام از ما شنیدنش را باور نمی‌کنیم: «به خاطر دارم در نیشابور پیرمردی را پیدا کردیم که نمایش روحوضی کار می‌کرد اما اداره نمایش آنجا معترض شد که این مطرب‌ها را چه کسی راه داده است؟ برخی دیگر نیز با افتخار می‌گفتند که تعزیه را تعطیل کردند!» این خاطرات مربوط به نخستین دوره برگزاری این جشنواره است. جشنواره‌ای که در ابتدای راه فقط 12 گروه نمایشی در آن حضور داشتند و هرچند بزرگان این حوزه چون سعدی افشار، مصطفی عرب‌زاده، دکتر شهیدی، حسین کسبیان و … به اجرای اثر پرداختند اما بازهم از حاشیه‌های آن کم نشد. اگر به دنبال تصویری دقیق‌تر می‌گردید، صحبت‌های فتحعلی‌بیگی در نشست رسانه‌ای هجدهمین دوره جشنواره نمایش‌های آیینی - سنتی به کمک‌تان می‌آید. زمانی که می‌گوید: «این مسیر در حالی طی شد و به اینجا رسید که هیچ دانشکده‌ای به ما لبیک نگفت و هیچ سازمانی با ما مشارکت نکرد. حتی بخش مردم‌شناسی سازمان میراث‌فرهنگی در آن دوران از ما حمایت نکرد. بسیاری از نقالی‌ها بایگانی شده و برای این‌ نوع از نمایش هیچ قدمی برداشته نشد. پس از این همه سال فریاد، وزارت علوم حتی یک رشته هم برای نمایش آیینی- ‌سنتی در نظر نگرفت. ولی رفته‌رفته بخش‌های مختلف جشنواره اضافه شدند و ما در این دوره ۵۵۰ درخواست برای حضور در جشنواره داشتیم. در واقع از ۱۲ تقاضا در دوره اول به ۵۵۰ تقاضا در دوره هجدهم رسیدیم.»

همراه با دوره هجدهم

افتتاحیه این دوره از جشنواره در موسسه محک برگزار می‌شود و دست‌اندرکاران این جشنواره درنظر دارند تا پیش از برگزاری کنفرانس‌های علمی-پژوهشی روزهای نخستین، نمایش‌های سنتی - آیینی را برای میهمانان خارجی اجرا کنند. همان‌طور که می‌خواهند تکیه اصلی را روی نمایش‌های کمتردیده شده و متن‌های کمتر خوانده شده بگذارند و البته به شبیه‌خوانی‌های شاد بهای بیشتری بدهند. به همین دلیل است که اگر قرار باشد 18دوره برگزاری این جشنواره را از نظر بگذرانیم، به احتمال فراوان این دوره شادترین دوره خواهد بود. مخصوصا که شبیه‌خوانی‌های تاریخی و شادی‌آور کمتر دیده شده‌اند و مخاطبان نیز کمتر با آن آشنا هستند. تغییر دیگری که در برگزاری این دوره از جشنواره به چشم می‌آید، حذف کارناوال‌های خیابانی است. اما دلیل پیچیده‌ای برای آن تصور نکنید. از آنجایی که برگزاری کارناوال‌های خیابانی نیاز به همکاری ارگان‌ها و سازمان‌های فراوانی از جمله میراث فرهنگی، شهرداری تهران، صداوسیما و ... دارد، لازم است تا یک گروه بزرگ دست به دست هم دهند. اما تغییر و تحول در شهرداری تهران امکان برگزاری کارناوال‌های خیابانی را از این جشنواره گرفت و دست‌اندرکارانش امیدوارند سال دیگر چنین اتفاقی را تجربه کنند. اصلی‌ترین دغدغه‌شان را به عنوان بخش پایانی این گزارش بخوانید: «نمایش‌های سنتی بخشی از هویت ملی ماست و امروزه در همه جای جهان این هویت ملی در خطر نابودی قرار دارد. بنابراین همه آحاد جامعه بشری باید در حفظ هویت خودشان تلاش کنند. بخشی از هویت ملی ما در حفظ نمایش‌های آیینی است.»

نام‌های آشنا

بخشی از اجراهای حاضر در جشنواره در حال حاضر اجرای عمومی خود را پشت سر می‌گذارند. نمونه‌اش نمایش «شیرهای خان‌بابا سلطنه» به کارگردانی افشین هاشمی که گلاب آدینه در آن نقش سیاه را بازی می‌کند یا نمایش «مطرب» به کارگردانی بهزاد فراهانی که اجرای عمومی خود را به تازگی به پایان رسانده است. در این میان متن‌هایی از علی نصیریان و بهرام بیضایی نیز به کارگردانی جوان‌های این حوزه روی صحنه رفته‌اند که امیدهای‌مان را به این حوزه و تماشای آثار دوچندان می‌کند. البته که وقتی شما در حال خواندن این گزارش هستید، جشنواره به میانه راه رسیده و اجرای صحنه‌ای برخی از این آثار به پایان رسیده است، اما همچنان سه روز فرصت دارید تا تجربه‌ای متفاوت برای خودتان رقم بزنید و روزهای شهریور ماه را از رخوت و بی‌حوصلگی خارج کنید. برای تماشای این آثار می‌توانید به تئاترشهر، تالار سنگلج، تالار حافظ و تالار محراب بروید و اگر ترجیح می‌دهید پیش از خروج از خانه برنامه‌تان را بدانید، می‌توانید در وب‌سایت تیوال فهرست نمایش‌های موجود را ببینید، از همین وب‌سایت بلیت را تهیه کنید و به تماشای آثار محبوب‌تان بنشینید.