توزیع ارز برای کالاهای لوکس در شرایطی که به‌زودی ارز  به کمیاب‌ترین عامل تولید در ایران تبدیل می‌شود، طنز تلخ نظام تدبیر است. چگونه کشوری که در شُرف تحریم بزرگ اقتصادی است، ارز را برای کالاهای لوکس و مسافرت خارجی آن‌ هم با این همه عدم شفافیت و ناکارآمدی توزیع می‌کند؟  ارز یارانه‌ای برای واردات اختصاص می‌یابد و همان کالا مجددا صادر می‌شود! به‌عبارت دیگر، ارز به ورود کالای ضروری مانند دانه‌های روغنی اختصاص می‌یابد، اما به کشور نرسیده صادر می‌شود!‌این ناکارآمدی محصول نظام تدبیر، یعنی نظام تصمیم‌گیری، نظام اجرا و نظام نظارت است. فرصت‌طلبانی که این‌ ارزها به جیب آن‌ها سرازیر می‌شود و مسئولانی که بستر را برای چپاول آن‌ها میسر کرده‌اند، آیا نظام اجرایی و غیراجرایی را به چنگ نگرفته‌اند؟ آیا این مدیران و مسئولان ارشدشان از مجلس می‌ترسند؟ آیا تنبیه نظام قضایی بازدارنده این فساد گسترده است؟ چرا تا این اندازه وقیحانه دست به مصادره اموال عمومی زده‌اند؟ گفت‌وگوی باز چندجانبه، شفافیت، مشارکت و پاسخ‌گویی کلید کارآمدسازی از جمله سالم‌سازی نظام تدبیر است.‌زمانی که در اسفندماه شورای‌عالی کار تعیین دستمزدها را در دستورکار قرار می‌دهد، نمایندگان کارفرمایان و کارگران چند روز برای تعیین حداقل دستمزدها چانه می‌زنند. نمایندگان کارگران انواع شاخص‌های تورم و اجزای آن را ارائه می‌دهند و آن را با حداقل دستمزد مقایسه می‌کنند. نمایندگان کارفرمایان، فهرست هزینه‌های تولید و تعداد کارگاه‌هایی که تعطیل شده‌اند را به بحث می‌گذارند. این گفت‌وگو که در وزارت کار چند روز زمان می‌برد، با عموم تصمیمات دولتی در ایران متفاوت است؛ شفاف، چندجانبه و با مشارکت ذی‌نفعان.‌شاید این شیوه تصمیم‌گیری در ایران استثنا باشد، اما در کشورهای دیگر یک شیوه و قاعده سیاست‌گذاری است. دستگاه‌های مسئول رفاه‌اجتماعی در سراسر جهان مشوق و حتی مسئول این شیوه سیاست‌گذاری هستند. موضوع دستگاه‌های رفاهی در سراسر جهان، تضمین حداقل نیازهای اساسی است و از آنجا که تامین حداقل نیازهای اساسی و رفاه‌اجتماعی پدیده‌ای بین‌الاذهانی هستند و مهم‌تر آنکه تامین منافع و نیازهای هر قشری با قشر دیگر تعارض دارد، گفت‌وگوی اجتماعی شیوه اجتناب‌ناپذیر سیاست‌گذاری رفاهی است.‌دستگاه‌های مسئول رفاه‌اجتماعی نه‌تنها از یک هدف «تضمین حداقل نیازهای اساسی» دفاع می‌کنند، بلکه بر شیوه سیاست‌گذاری مبتنی بر گفت‌وگوی باز چندجانبه تأکید دارند.  فقط به کمک این شیوه است که می‌توان نیازهای هر گروه را شناسایی  و مهم‌تر از آن، منافع متعارض گروه‌های اجتماعی را هماهنگ کرد.‌این شیوه سیاست‌گذاری در همین بازار آشفته اقتصادی از معدود راه‌های حفظ انسجام اجتماعی و کارآمدسازی نظام تدبیر است.‌نباید تصور شود این ایده راهکاری بلندمدت و برای شرایط عادی است. امروز وقت این تغییر است. دولت‌ها در شرایط بحران بیش از هر زمان دیگری به یاری مردم نیازمندند و در ‌چنین شرایطی دیوان‌سالاران حاضر به تغییر رفتارهای روتین و بسته خود می‌شوند. حضور باز، شفاف و چندجانبه اطلاعات مهمی در اختیار دستگاه دولتی قرار می‌دهد که بر تصمیم‌گیری‌ها مؤثر است. اما مهم‌تر آنکه اتاق‌های شیشه‌ای راه‌حل اصلی کاهش فساد است و پاسخ‌گویی مسئولان را افزایش می‌دهد. آن‌ها که به اقتصاد اجتماعی اعتقاد دارند، حل همه مسائل از محیط‌زیست گرفته تا بحران بانکی را اصلاح نظام تدبیر از جمله گفت‌وگوی باز چندجانبه می‌دانند. اگر گفت‌وگوی باز چندجانبه مثلا بر سر مسئله توزیع ارز وجود ‌داشت، احتمال این فساد بسیار کمتر بود. فضای بسته به تصمیم‌گیران اجازه این حیف‌ومیل گسترده را فراهم کرد. با همین شیوه باید با تحریم مقابله کرد. تحریم تهدیدی جدی است. اگر این تهدید به اصلاح نظام تدبیر بینجامد،  به فرصتی بزرگ تبدیل شده است.

 

*متن تلخیص شده یادداشت معاون رفاهی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی منتشر شده در شماره 3197 روزنامه «شرق»