حجم روابط تجاری اتحادیه اروپا با ایران از حدود 32 میلیارد دلار در سال 2005 به 9 میلیارد دلار در سال جاری رسیده است. یعنی در یک دهه ارزش تجارت اروپا و ایران به حدود یک‌چهارم کاهش یافته و همین نکته موجب می‌شود مقامات تهران و بروکسل انگیزه مضاعفی برای احیای روابط تجاری دوجانبه داشته باشند.

هرچند عده‌ای از سیاستمداران اروپایی معتقدند فشار تحریم‌ها به پیشرفت مذاکرات هسته‌ای کمک کرده، اما نمی‌توان از تاثیر لابی تجار اروپایی با دولتمردان خود برای دستیابی به سهم گذشته در بازار ایران بر موفقیت مذاکرات چشم‌پوشی کرد. اروپا بارها آمریکا را تهدید کرد که در صورت به سرانجام نرسیدن مذاکرات دیگر حاضر نیست پای میز گفت‌وگو بنشیند و ائتلاف تحریم‌ها نیز به هم می‌خورد. سابقه همراهی اروپا با آمریکا در اعمال تحریم‌ها علیه ایران به پس از انقلاب اسلامی بازمی‌گردد. با اعمال تحریم‌های تجاری آمریکا علیه ایران، ارزش روابط تجاری این کشور با ایران به کمتر از 500 میلیون دلار و ارزش روابط تجاری اروپا با ایران به 10 میلیارد دلار رسید. اما از آنجایی که صادرات تجهیزات صنعتی و ماشین‌آلات اروپایی به ایران ممنوع بود، چین جای خالی اروپاییان را پر کرد و در سال 2013 با روابط تجاری به ارزش 41 میلیارد دلار به بزرگ‌ترین شریک تجاری ایران تبدیل شد.   پس از اعمال دور تازه تحریم‌ها به بهانه برنامه‌های هسته‌ای ایران نیز ارتباط‌های مالی و تجاری اروپا با ایران به حداقل رسید و تهران روابط تجاری خود را با چین، هند و برزیل توسعه داد. به نحوی که در فاصله سال‌های 2005 تا 2013، ارزش روابط تجاری جهانی ایران با رشدی 70 درصدی به 150 میلیارد دلار رسید.

 

 شریک قدیمی

اکنون با به ثمر رسیدن مذاکرات هسته‌ای و چشم‌انداز لغو تحریم‌ها، کشورهای اروپایی درصدد احیای سهم ازدست‌رفته خود در بازار ایران هستند. از جمله این کشورها آلمان است که مهم‌ترین شریک تجاری ایران در اتحادیه اروپا به شمار می‌رود. آلمان از دهه‌ها قبل روابط تجاری گسترده‌ای با ایران داشته و حتی در دوره تحریم‌ها نیز روابط تجاری خود را به طور کامل قطع نکرد. تجارت ایران و آلمان از سال ۲۰۰۰ تا قبل از تحریم‌های هسته‌ای روند روبه‌رشدی را دنبال کرد، به طوری که صادرات ایران به آلمان در سال ۲۰۰۷ به رقم ۵۷۸ میلیون یورو و واردات از این کشور به رقم 6/3 میلیارد یورو رسیده بود. نفت خام صادراتی به آلمان طی این مدت ۱۷۴ میلیون یورو گزارش شده که نسبت به سال قبل از آن ۶۲ درصد رشد داشته است. در سال ۲۰۰۸، حجم مبادلات تجاری ایران و آلمان بار دیگر افزایش یافت و به رقم 5/4 میلیارد یورو رسید. در این سال، صادرات آلمان به ایران ۳ میلیارد و ۹۲۰ میلیون یورو بود (رتبه ۴۲ شرکای صادرات آلمان). واردات آلمان از ایران نیز معادل ۵۷۸ میلیون یورو بود که ۲۶۰ میلیون یورو از این مبلغ به خرید نفت اختصاص داشت (رتبه ۶۸ شرکای واردات آلمان). همچنین ایران در سال‌های ۲۰۰۵ و ۲۰۰۶ پس از روسیه و چین، بهترین مشتری و بزرگ‌ترین دریافت‌کننده تسهیلات و خدمات بیمه هرمس آلمان شناخته شد. اما تشدید تحریم‌ها شرایط را تغییر داد، تا جایی که صادرات نفت به آلمان متوقف شد و رفته‌رفته کشورهای شرقی نظیر چین برای صادرات کالا به ایران جایگزین اروپایی‌ها به‌خصوص آلمان شدند. سال گذشته واردات ایران از آلمان 4/2 میلیارد دلار برآورد شده است، در حالی که مجموع واردات کشور در این سال ۵۳ میلیارد دلار بوده است. در سال ۹۳ همچنین صادرات ایران به آلمان معادل ۳۷۱ میلیون دلار بود که از مجموع ۳۶ میلیارد دلار صادرات، رقم کوچکی به شمار می‌رود. آمارهای گمرک ایران نشان می‌دهد که در نیمه نخست امسال مجموع واردات ایران از آلمان ۸۹۰ میلیون دلار بوده است و در این مدت معادل ۱۳۰ میلیون دلار کالا به آلمان صادر شده است.

 

 امید به بازگشت

دویچه وله با اشاره به روابط ایران و آلمان در گزارشی نوشت: «پس از توافق نهایی ایران و شش قدرت جهانی و رفع ممنوعیت‌های تجاری، شرکت‌های آلمانی از جمله شرکت‌هایی هستند که علاقه زیادی برای بازگشت به ایران نشان می‌دهند. صادرات آلمان به ایران در حال حاضر 4/2 میلیارد یورو معادل 6/2 میلیارد دلار برآورد می‌شود، یعنی یک‌دوم آنچه ۱۰ سال پیش‌ازاین بود. به گزارش اتاق صنعت و بازرگانی آلمان این آمار می‌تواند با برداشته شدن تحریم‌ها به چند برابر افزایش یابد.»

علی ماجدی، سفیر ایران در برلین، می‌گوید: «بزرگ‌ترین و یا دومین شریک تجاری ایران، آلمان بوده که اکنون به رتبه پنج و شش تنزل کرده است. انتظار داریم بعد از برداشته شدن تحریم‌ها آلمان دوباره شریک تجاری درجه‌اول ما باشد.» وی خاطرنشان کرد: «ایران فقط به دنبال خرید کالا و خدمات آلمان نیست، بلکه به دنبال سرمایه‌گذاری شرکت‌های آلمان و انتقال فناوری است.» البته در نبود غربی‌ها، چین تسلط زیادی بر بازار ایران پیدا کرده است. برای مثال در سال ۲۰۱۲ تولیدکنندگان تجهیزات و ماشین‌آلات تولید نساجی چینی بیش از همتایان آلمانی خود در ایران فروش داشتند. این در حالی است که یک دهه پیش حتی یکی از کارخانه‌های این صنعت در ایران از ماشین‌آلات چینی استفاده نمی‌کرد. شرکت‌های آلمانی فعال در ساخت‌وساز و مدرنیزاسیون زیرساخت‌ها نیز با رقابت شرکت‌های چینی در بازار ایران مواجه هستند. با این حال شرکت‌های آلمانی می‌خواهند در پروژه احداث خط متروی جدید تهران، قطار سریع‌السیر و ارتقای سیستم آب و فاضلاب مشارکت کنند. با این حال بازگشت شرکت‌های آلمانی به ایران روندی کند خواهد داشت، زیرا نخست باید موانع بانکی و تامین سرمایه از میان برداشته شود. برخی کارشناسان می‌گویند حتی در صورت لغو تحریم‌ها نیز احیای نظام بانکی ایران دست‌کم یک سال زمان می‌برد.

 

 چالش‌های پیش رو

زیگمار گابریل، وزیر اقتصاد آلمان، نخستین دیپلمات عالی‌رتبه غربی بود که تنها پنج روز پس از توافق هسته‌ای میان ایران و کشورهای عضو گروه ۱+۵ به تهران سفر کرد. اما روزنامه آلمانی «فرانکفورتر آلگماینه» با توجه به خوش‌بینی‌های موجود می‌نویسد: «تا امضای قراردادهای بزرگ میان شرکت‌های آلمان با طرف‌های ایرانی راه دراز و دشواری پیش رو است.» این روزنامه از قول ورنر شولتسکه، مدیر برنامه‌ریزی‌های مشترک اقتصادی با ایران، نوشت: «به انجام رسیدن معامله‌های مهم دشوار است و به خلاقیت هردو طرف نیاز دارد.» وی افزود: «تا زمانی که منبع تامین مالی پروژه‌های جدید مشخص نشود، امیدواری نسبت به عقد قراردادهای بزرگ و سریع  بیش‌ازحد خوش‌بینانه است. برخی ناظران بین‌المللی با توجه به موانع بانکی پیش‌بینی می‌کنند در ماه‌های آینده تنها قراردادهای کوچک و متوسطی که اجرایی شدن آن‌ها به دلیل تحریم‌ها متوقف‌شده، به جریان بیفتند.» فرانکفورتر آلگماینه در ادامه می‌نویسد: «جدا از  تاثیر تحریم‌ها، سیاست‌های دوران احمدی‌نژاد نیز ضربه سختی بر پیکر اقتصاد ایران وارد کرده است.» آنگونه که برخی از مقامات داخلی گفته‌اند، ایران ترجیح می‌دهد در دوران پس از تحریم‌ها به جای وارد کردن کالاها، سرمایه‌گذاری و فن‌آوری خارجی جذب کند تا تولید داخلی رونق بگیرد و اشتغال ایجاد شود. این نیز یکی دیگر از چالش‌های پیش روی احیای روابط تجاری ایران و آلمان است. زیرا شرکت‌های آلمانی می‌خواهند در کوتاه‌مدت و میان‌مدت به جای تولید مشترک با ایران تنها محصولات خود را در ایران به فروش برسانند. از دیگر موانع پیش روی  بازگشت سریع شرکت‌های آلمانی به بازار ایران، جایگزین شدن آن‌ها در دوران تحریم توسط شرکت‌های چینی، کره‌ای و روسی است. این در حالی است که همچنان تهدید مجازات شرکت‌ها و بانک‌های آلمانی در صورت همکاری با ایران وجود دارد. آمریکا تاکنون شماری از مهم‌ترین بانک‌های آلمان را به دلیل ارتباط با ایران جریمه کرده است. برخی کارشناسان می‌گویند هرچند امیدواری‌های زیادی وجود دارد، به نظر نمی‌رسد بلافاصله پس از اجرای برجام روابط تجاری ایران و آلمان احیا شود. به همین دلیل بازگشت به دوران قبل از تحریم‌ها در روابط تجاری ایران و آلمان روندی زمان‌بر و پرچالش خواهد بود.