تنها یک خبر کافی بود تا بسیاری از بازنشستگان که به دنبال راه‌حلی برای مشکلات اقتصادی ریزودرشت خود جویای روزنه امید تازه‌ای بودند، شال و کلاه کنند و راه سازمان تأمین‌اجتماعی یا شعب آن را در پیش بگیرند. راهی که البته برای برخی از متقاضیان به بن‌بست خورد و گروهی از بازنشستگان و مستمری‌بگیران بنا به آنچه که محدودیت منابع خوانده شد، از دریافت تسهیلات وعده داده شده باز ماندند. اما به راستی ماجرا از چه قرار بود و چرا میزان تسهیلات اعطایی تناسب منطقی با میزان درخواست‌ها نداشت؟

 

 اعطای تسهیلات 2 تا 3 میلیونی به بازنشستگان

مدیرعامل سازمان تأمین‌اجتماعی در اوایل آبان‌ماه از اختصاص اعتبار 100 میلیارد تومانی برای پرداخت تسهیلات به بازنشستگانی که قبلا وام دریافت نکرده بودند، خبر داده بود و قرار بود در مرحله اول این طرح که 40 میلیارد تومان برای آن اختصاص داده شده بود، از بازنشستگان ثبت‌نام به عمل آید. پیرو این خبر مراجعان زیادی با امیدواری بسیار به شعب سازمان، کانون‌های بازنشستگی و بانک رفاه مراجعه‌کردند تا ثبت‌نام کنند. هرچند در اظهارنظرهای مدیران سازمان تامین‌اجتماعی و همچنین اطلاعیه بانک رفاه اینطور گفته شد که بازنشستگان و مستمری‌بگیران بدون هیچ‌گونه محدودیتی تا پایان سال فرصت دارند نسبت به نام‌نویسی اقدام کنند، اما هنوز چند روز از صدور این اطلاعیه نگذشته بود که بازنشستگان در مراجعه به شعب سازمان تامین‌اجتماعی و کانون‌های بازنشستگی متوجه شدند که مهلت نام‌نویسی به پایان رسیده است. پس از آن هم اعلام شد قرعه‌کشی تعیین می‌کند چه کسانی از این تسهیلات برخوردار می‌شوند. این در حالی بود که پیش‌تر بانک رفاه با صدور اطلاعیه‌ای اعلام کرده بود شعب این بانک در سراسر کشور آمادگی دارند تا پایان اسفندماه نسبت به اعطای تسهیلات قرض‌الحسنه به بازنشستگان تامین‌اجتماعی اقدام کنند و تمامی مستمری‌بگیران بازنشسته، ازکارافتادگان کلی و بازماندگان بیمه‌شده متوفی (همسر) می‌توانند از تسهیلاتی تا سقف 30 میلیون ریال از محل وجوه تخصیص یافته از سوی سازمان تامین‌اجتماعی، بهره‌مند شوند. ضمن اینکه از برخی شرایط خاص در اعطای این تسهیلات صحبت به میان آمده بود. شرایط یادشده از این قرار بود که بازنشستگان و مستمری‌بگیران فقط یکبار در سال می‌توانند از تسهیلات مذکور استفاده کنند و اعطای مجدد تسهیلات منوط به داشتن اعتبار و تسویه‌حساب کامل بدهی گذشته است. شرایطی که عمدتا به محدود بودن منابع مالی برای اعطای طرح برمی‌گشت و مدیرعامل سازمان تامین‌اجتماعی هم در گفت‌وگو با رسانه‌ها در خصوص آن گفته بود: «باید مانند وام‌ها و تسهیلات دیگری که به افراد تعلق می‌گیرد، وام بازنشستگان نیز اولویت‌بندی شود که در این میان افرادی که قبلا وام گرفته‌اند، نمی‌توانند دوباره وام دریافت کنند. همچنین بازنشستگان و مستمری‌بگیرانی که کمترین مستمری را دریافت می‌کنند، در اولویت بالاتری قرار دارند و شعب مختلف سازمان تامین‌اجتماعی توجه به این نکات را در دستور کار خود قرار می‌دهند.» در چنین شرایطی و بر اساس اولویت‌های اعلام شده، کار بررسی و اعطای تسهیلات به شعب تامین اجتماعی واگذار شد و دستورالعمل خاصی هم از سوی سازمان تامین اجتماعی به شعب ابلاغ شد.

 

 شعب تامین‌اجتماعی تصمیم‌گیر نهایی هستند

در همین زمینه معاون اداری و مالی سازمان تامین‌اجتماعی هم گفته است: «توزیع سهمیه این وام براساس سهمیه اعلام‌شده به عهده اداره‌های کل استانی تامین‌اجتماعی و شعب است.» رحیم اردلان با بیان اینکه اختصاص سهمیه و ثبت‌نام در شعب انجام می‌شود، از ابلاغ دستورالعمل این تسهیلات به شعب سازمان تامین‌اجتماعی و بانک رفاه خبر داد. دستورالعملی که اولویت‌بندی چندگانه را در شرایط لازمه برای دریافت تسهیلات گنجانده است و یکی از کارشناسان این بانک در خصوص آن به آتیه‌نو می‌گوید: «بازنشستگان و مستمری‌بگیران می‌توانند با مراجعه به شعب سازمان تامین‌اجتماعی و دریافت معرفی‌نامه به شعب مختلف بانک رفاه در سراسر کشور مراجعه کنند. بررسی شرایط بازنشستگان برای دریافت تسهیلات در وهله اول از سوی سازمان تامین‌اجتماعی انجام می شود و چنانچه این سازمان شرایط متقاضیان را تایید کند، بانک رفاه هم تسهیلات مورد نظر را با شرایط بازپرداخت 36 ماهه در اختیار بازنشستگان قرار می‌دهد.» از سوی دیگر مدیرکل امور فرهنگی بازنشستگان و مستمری‌بگیران سازمان تامین‌اجتماعی با بیان اینکه پیشنهاد پرداخت وام از سوی معاونت فرهنگی و اجتماعی سازمان تامین‌اجتماعی ارائه شده، بر همکاری نزدیک سازمان تامین‌اجتماعی، کانون‌های بازنشستگی و بانک رفاه در این فرایند صحه می‌گذارد می‌گوید: «مدیران کل تامین‌اجتماعی استان‌ها به طور کامل در جریان روند این کار قرار دارند. دستورالعمل کاملا شفافی در این زمینه به شعب مختلف ارسال شده و بسته به اعتباراتی که سازمان اختصاص داده، اعطای وام به متقاضیان صورت می‌گیرد.» حمید نخستین ضمن تاکید بر اینکه اعطای این تسهیلات به گونه‌ای است که اقشار نیازمند بتوانند از تسهیلات مورد نظر استفاده کنند، در گفتگو با آتیه‌نو اضافه می‌کند: «در هر استان کمیته‌ای خاص تشکیل شده که شامل مدیرکل بیمه‌ای استان، رئیس کانون بازنشستگی استان و سرپرستی بانک رفاه است و با برگزاری جلسات مختلف و هماهنگی‌های لازم، تصمیم‌گیری در رابطه با تقسیم این تسهیلات در میان واحدهای بیمه‌ای انجام می‌شود.» مدیرکل روابط عمومی سازمان تامین‌اجتماعی هم گفته است: «با توجه به سهمیه‌بندی اعمال‌شده و محدود بودن وام‌ها، تصمیم‌گیری را به شعب واگذار کردیم تا با مشارکت و مشورت کانون‌های بازنشستگی، پرداخت‌ها را انجام دهند.»‌ امیرعباس تقی‌پور البته نگفته است که زمان دقیق آغاز پرداخت مرحله بعدی این تسهیلات چه زمانی خواهد بود اما وعده داده این تسهیلات حداکثر تا پایان امسال و به همه بیمه‌شدگان پرداخت خواهد شد. به گفته وی در حال حاضر شعب تصمیم‌گیر نهایی در خصوص مرحله اول این طرح هستند.

 

 فراوانی متقاضیان دریافت تسهیلات

با این اوصاف به نظر می‌رسد مهم‌ترین چالش در این خصوص همانطور که پیش‌تر هم رفت، محدودیت منابع در پرداخت تسهیلات به متقاضیان است. نایب‌رئیس کانون بازنشستگان استان فارس با بیان اینکه مراجعات به این کانون بسیار بیشتر از حد انتظار بوده، به آتیه‌نو می‌گوید: «قدر مسلم آن است که بسیاری از بازنشستگان به دلایل مختلف به این وام نیاز دارند و کانون‌های بازنشستگی هم از این بابت تحت فشار زیادی قرار دارند. بیشتر مراجعان امیدوارند مشمول دریافت تسهیلات باشند و از این لحاظ ما هم در کانون استان فارس چاره‌ای جز نام‌نویسی آن‌ها نداریم.» علی راستگو اضافه می‌کند: «واقعیت مهم این است که بودجه اختصاص یافته شده برای پرداخت تسهیلات علی‌رغم کارگشا بودن، کافی نیست و هرروز افراد بیشتری برای نام‌نویسی به این کانون‌ها مراجعه می‌کنند.» هرچند تاریخ دقیقی در خصوص زمان اعطای این تسهیلات مشخص نشده و کسی نمی‌داند چه زمان باید به بانک مراجعه کند اما رئیس کانون بازنشستگان استان البرز معضل اساسی در اعطای این تسهیلات را بالا بودن میزان تقاضا می‌داند که تناسبی با منابع اختصاص یافته ندارد. قلی شادبخش در گفتگو با آتیه‌نو می‌گوید: «در کل کشور 2 میلیون و 700 هزار بازنشسته وجود دارد اما تسهیلات تنها به حدود 20 هزار نفر تعلق می‌گیرد. در کرج حدود 400 سهمیه وام به مبلغ 2 میلیون تومان اختصاص یافته اما 7445 نفر در شهرستان ثبت‌نام کرده‌اند.» وی با اشاره به اینکه مراجعات به شعب تامین‌اجتماعی و بانک رفاه هم زیاد بوده می‌افزاید: «ثبت‌نام تنها از طریق کانون‌های بازنشستگی صورت می‌گرفت و حتی شعب تامین‌اجتماعی و بانک رفاه هم متقاضیان را به کانون‌ها ارجاع می‌دادند. به طوری که هنوز هم عده‌ای برای ثبت‌نام و عده‌ای نیز برای پیگیری نتایج قرعه‌کشی به این کانون مراجعه می‌کنند.» نایب‌رئیس کانون عالی کارگران بازنشسته سازمان تامین‌اجتماعی با تاکید بر اینکه چنین مسئله‌ای نشانگر مشکلات معیشتی فراوان بازنشستگان است، می‌گوید: «درست است که مبلغ این تسهیلات بالا نیست و نیت اصلی از اعطای آن، بازکردن گرهی از مشکلات زندگی بازنشستگان حداقل‌بگیر و یا کسانی است که دچار بیماری و یا مشکلات حاد دیگر هستند، اما واقعیت این است که اکثر بازنشستگان حداقل‌بگیر و نیازمند بهره‌مندی از این‌گونه تسهیلات هستند و به همین دلیل مراجعات هم بالا است.» شادبخش در شرح استدلال خود، به نکته ظریفی هم اشاره می‌کند و می‌گوید: «اگر میزان و تعداد تسهیلاتی را که صندوق بازنشستگی کشوری به متقاضیان خود پرداخت می‌کند با تسهیلاتی که از سوی سازمان تامین‌اجتماعی پرداخت می‌شود مقایسه کنید، متوجه دلیل این موضوع می‌شوید.» وی اضافه می‌کند: «دولت منابع مالی لازم را در اختیار صندوق بازنشستگی کشوری قرار می‌دهد و قطعا زمانی که حمایت‌های لازم از سوی دولت فراهم باشد، تعداد سهمیه بیشتری به نسبت سازمان تامین‌اجتماعی به بازنشستگان این صندوق تعلق می‌گیرد.» حمایتی که مدیرکل فرهنگی اجتماعی صندوق بازنشستگی کشوری آن را این‌گونه بیان کرده است: «وام ضروری بازنشستگان دولت در پنج مرحله به متقاضیان واجد شرایط پرداخت می‌شود که در مرحله اول و دوم، 75 هزار نفر بدون نیاز به داشتن ضامن و یا وثیقه‌ای خاص از تسهیلات 2 میلیون تومانی این صندوق بهره‌مند می‌شوند.» بنا به گفته عباس رشیدی، با هماهنگی به عمل آمده با بانک صادرات، صندوق بازنشستگی امسال با مبلغ 500 میلیارد تومان برای وام بازنشستگان تامین اعتبار شده است. آنطور که وی گفته صندوق بازنشستگی کشوری از سال ۱۳۷۷ تا پایان سال ۱۳۹۳ درمجموع ۸۰۱ هزار و ۳۹۶ فقره وام ضروری به متقاضیان پرداخت کرده است.

 

 تعهدات سنگین، منابع محدود

چالشی که در رابطه با ارائه خدمات متنوع سازمان تامین‌اجتماعی وجود دارد، تعهدات فراوان و منابع مالی محدود است. سازمان تامین‌اجتماعی ماهانه بالغ بر 4200 میلیارد تومان به بازنشستگان و مستمری‌بگیران خود پرداخت می‌کند که علاوه بر دشوار بودن تامین اعتبار مربوط به آن، نشان‌دهنده حساسیت مدیریت منابع و مصارف در این سازمان است. به عبارت دیگر سازمان تامین‌اجتماعی بنا به تعهداتی که دارد ماهانه باید به بیش از 2 میلیون و 700 هزار بازنشسته و مستمری‌بگیر به صورت منظم مبالغی را تحت عنوان مستمری پرداخت کند که سرجمع بیش از پرداخت‌های ماهیانه دولت به مردم در اجرای قانون هدفمندی یارانه‌هاست. از سویی دیگر هم این سازمان در دو سال گذشته حقوق و مزایای بازنشستگان را مشمول افزایشی 35 درصدی کرده و آنطور که مدیرعامل سازمان تامین‌اجتماعی گفته تلاش می‌شود این میزان افزایش در سال آینده بیش از نرخ تورم باشد. اما این همه ماجرا نیست و در حالی که سازمان تامین‌اجتماعی با مشکلات زیادی در خصوص پرداخت به‌روز مستمری‌ها دست به گریبان است، بدهی‌های انباشته‌شده دولت به این سازمان نیز بر این مشکلات دامن زده است. مطابق پیش‌بینی‌ها تا پایان امسال حجم این بدهی‌ها دست‌کم 110 هزار میلیارد تومان خواهد بود و از آن سو هم تاکنون اراده خاصی برای بازپرداخت این بدهی‌ها دیده نشده است. بدهی‌هایی که اگر پرداخت شوند، نه‌تنها به توانمندی این سازمان عظیم مردمی و بهبود کمی و کیفی خدمات آن یاری می‌رساند، بلکه بدون شک در بهبود وضعیت معیشتی بازنشستگان و مستمری‌بگیران نیز تاثیرگذار خواهد بود. در این صورت اعتبارات برای اعطای چنین تسهیلات قرض‌الحسنه‌ای در سازمان افزایش خواهد یافت و متقاضیان در مراجعه به شعب برای برخورداری از این تسهیلات به در بسته نمی‌خورند و یا اولویت‌بندی خاصی در خصوص آن‌ها اعمال نمی‌شود.