چرا ارتقای بهداشت محیط، حیاتی است؟

بهداشت محیط را می‌توان مهم‌ترین عامل تاثیرگذار در سلامت انسان به‌حساب آورد که منشأ آن محیط پیرامون افراد است. به‌طور مثال، آلودگی آب، خاک یا هوا می‌تواند به‌طور مستقیم بر سلامت انسان تاثیر بگذارد و ضررهای سنگینی نیز به «اقتصاد سلامت» وارد کند. همچنین تغییرات جوی، سلامت فراورده‌های غذایی، نحوه دفع زباله‌ها، نحوه کنترل آلودگی صوتی، داشتن مسکن ایمن، سلامت محیط‌های عمومی، وضعیت ایمنی در محیط کار، کنترل عوامل بیماری‌زایی که از طریق حیوانات مختلف منتقل می‌شوند، تصفیه فاضلاب، کشاورزی سالم و ده‌ها نمونه دیگر، فقط گوشه‌ای از مولفه‌های موثر بر بهداشت محیط هستند که در کشور ما، بسیاری از این مولفه‌های موثر بر سلامت شهروندان، نادیده گرفته می‌شود. باید در نظر داشت که ساخت مراکز درمانی مجهز در نقاط مختلف کشور، فقط زمانی می‌تواند به ارتقای سلامت جامعه منجر شود که بهداشت محیط را رعایت کنیم، اما در صورت رعایت نکردن این پیش‌شرط، منابع نظام سلامت به هرز خواهد رفت.

 

یک چشمه از آمارهای نگران‌کننده در حوزه بهداشت محیط

اوضاع بهداشت محیط در ایران، نگران‌کننده است. این را می‌توان از آمارهای ناامیدکننده در این حوزه برداشت کرد.

علیرضا مصداقی‌نیا، رئیس انجمن علمی بهداشت محیط ایران نیز به برخی از این آمارهای قابل‌تامل در حوزه بهداشت محیط کشور اشاره می‌کند و به «آتیه‌نو» می‌گوید: «حدود 35میلیون ایرانی در معرض آلودگی هوا قرار دارند که همین عامل محیطی، یکی از عوامل مهم در بروز بیماری‌های مختلف است. همچنین با توجه به بحران آب در کشور که کیفیت آب را هم تحت‌تاثیر قرار داده، همچنین بروز مشکلات متعدد در زمینه تامین غذای سالم، وضعیت بهداشت محیط در کشور بسیار نگران‌کننده است.» به گفته مصداقی‌نیا، اوضاع بهداشت محیط در نقاط مختلف کشور یکسان نیست و در برخی مناطق مثل شمال کشور، بهداشت محیط به مراتب در وضعیت نامطلوب‌تری قرار دارد. او تاکید دارد: «سالانه حداقل 33هزار نفر در کشور ما به‌دلیل مشکلات بهداشت محیط از دنیا می‌روند که چندین برابر این آمار نیز به‌دلیل مشکلات بهداشت محیط دچار بیماری‌های مختلف می‌شوند.»

همچنین در حوزه سلامت موادغذایی به‌عنوان یکی از فاکتورهای موثر در بحث بهداشت محیط اوضاع چندان مطلوبی نداریم. زهرا عبداللهی، مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت هم به همین وضعیت نامطلوب اشاره دارد و می‌گوید: «80درصد مردم تغذیه ناسالم دارند و 44درصد مرگ‌های قبل از 70سالگی به تغذیه نامناسب و بیماری‌های غیرواگیر ناشی از آن مرتبط است.» این مقام مسئول تاکید دارد: «تغذیه سالم نقش بسیار مهمی در کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها دارد، به‌طوری که 80درصد بیماری‌های قلبی و عروقی و 30درصد سرطان‌ها با تغذیه سالم قابل پیشگیری هستند.» از سوی دیگر، نباید از خاطر برد که براساس آمارهای رسمی، هم‌اکنون حدود 2400هکتار از زمین‌های کشاورزی کشور با فاضلاب تصفیه‌نشده در حال آبیاری است که بیشترین میزان این تخلف در چهار استان البرز، آذربایجان‌غربی، تهران و کرمانشاه، گزارش شده است. جدای از آن، استفاده از سموم غیرمجاز یا استفاده بیش از حد از سموم مجاز نیز آفت دیگری است که به جان محصولات کشاورزی کشور افتاده است. این مسئله علاوه بر بهداشت محیط، سلامت شهروندان را هم به خطر انداخته است. براساس آمارهای منتشرشده، سالانه حدود ۲۵ هزار تن سم در فرایند تولید محصولات کشاورزی کشور استفاده می‌شود که این مقدار سم حدود ۱۶میلیون هکتار اراضی باغی و زراعی کشور را در بر می‌گیرد. میزان استفاده از سموم کشاورزی در کشور، بسیار بیشتر از استانداردهای جهانی در این حوزه است.

 

ارتقای بهداشت محیط، نیازمند همکاری بین‌بخشی

اگرچه وزارت بهداشت با اجرای طرح تحول سلامت تلاش کرده دسترسی به خدمات درمانی ارزان‌قیمت در بخش دولتی را افزایش دهد، اما این طرح کلان در زمینه ارتقای بهداشت محیط نتوانسته به توفیق چندانی دست یابد. البته یکی از مهم‌ترین دلایل این اتفاق این است که بسیاری از عوامل موثر بر سلامت محیط، خارج از حیطه وظایف تولیت نظام سلامت است و به یک همکاری بین‌بخشی نیاز دارد. به‌طور مثال، یکی از مهم‌ترین بخش‌های جدی در بحث بهداشت محیط، موضوع سلامتی آب مصرفی است که سلامت این ماده حیاتی به همکاری سازمان‌های مختلفی نیاز دارد. علیرضا رئیسی، معاون وزیر بهداشت هم با اشاره به همین مسئله تاکید دارد: «بحث امنیت سلامت آب بسیار مهم است، طوری که باید از سرچشمه تا مصرف این ماده حیاتی، تحت کنترل و نظارت قرار گیرد.»

این مقام مسئول درباره وضع کلی بهداشت محیط در ایران نیز معتقد است، ایران به‌عنوان یک کشور در حال توسعه از نظر صنعتی نیاز جدی به بحث مدیریت بهداشت محیط دارد. در عین حال رئیسی تصریح می‌کند که بحث پیوست سلامت باید برای تمام واحدهای صنعتی کشور، تعیین و مشخص شود. در شرایط فعلی، بسیاری از طرح‌های صنعتی کشور، فاقد پیوست سلامت است که همین موضوع را می‌توان یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش‌روی بهداشت محیط در ایران دانست. اینکه یک طرح بزرگ صنعتی کلید بخورد، اما بحث پیوست سلامت و بهداشت محیط آن در نظر گرفته نشود، به رویه‌ای عادی در بسیاری از طرح‌های صنعتی تبدیل شده که دود آن به چشم نظام سلامت خواهد رفت.