در کشورهای در حال توسعه میان ایدز و فقر، رابطه‌ای دوسویه وجود دارد. ایدز هم‌زمان نتیجه و علت فقر است. هنگامی که افراد بالغ در سن اشتغال در خانوارهای فقیر به این بیماری دچار می‌شوند دیگر نمی‌توانند کار کنند و بیماری، هزینه‌های سنگین درمان را به خانوار تحمیل می‌کند. خانواده‌های فقیر برای درمان، دارایی اندک خود را نیز از دست می‌دهند. دارایی بسیاری از خانواده‌های فقیر به‌ویژه در روستاها توانایی بدنی است که با بیماری از دست می‌رود.

اپیدمی ایدز در کشورهای در حال توسعه می‌تواند عامل مهمی برای کاهش رشد اقتصادی در سطح ملی یا در سطح گروه‌های اجتماعی در معرض بیماری باشد. در نتیجه بیماری در اینجا تبدیل به علت پیدایش و استمرار فقر می‌شود. برخی گروه‌های اجتماعی برای همیشه گرفتار فقر می‌شوند.

عوامل اجتماعی مختلفی «ریسک فاکتور» یا عامل خطرساز ابتلا به بیماری ایدز هستند که هریک به نوعی با فقر ارتباط دارند. فقر منجر به مهاجرت نیروی کار و شکل‌گیری نیروی کار فصلی می‌شود که به نوبه خود احتمال ابتلا به ایدز را افزایش می‌دهد. فقر به افزایش آمار تن‌فروشی دامن می‌زند که احتمال ابتلا به بیماری را بیشتر می‌کند. همچنین فقر روحیه قدرگرایی، افسردگی و بی‌توجهی و بی‌انگیزگی را زیاد می‌کند. در نتیجه افراد نسبت به مصرف ناامن موادمخدر و برقراری رابطه جنسی غیرایمن بی‌تفاوت می‌شوند. در چنین شرایطی فرد کمتر به‌دنبال حفظ سلامت خود است و آنچه اهمیت دارد تنها گذران روزمره زندگی است.

«آی ال او ایدز» (ILO AIDS) برنامه سازمان جهانی کار در خصوص بیماری ایدز و اشتغال سامان یافته است. به گزارش این برنامه، در تمامی دنیا میان فقر و ایدز رابطه وجود دارد. در سطح جهانی شواهد نشان می‌دهد میان شیوع ایدز و عملکرد اقتصادی و اجتماعی همبستگی قوی و معنی‌داری وجود دارد. عموما هرچه شیوع ایدز بیشتر باشد سطح عملکرد اقتصادی پایین‌تر است. منظور از سطح عملکرد اقتصادی در این گزارش، نرخ رشد تولید ناخالص داخلی، درآمد سرانه، نابرابری درآمدی یا نرخ خط‌فقر جهانی، یعنی جمعیتی است که با روزی کمتر از یک دلار درآمد، زندگی می‌کنند. 

ایدز منجر به از بین رفتن نیروی کار جوان در کشورهای در حال توسعه می‌شود. به غیر از نیروی انسانی، نسل‌های بعدی خانوارهایی که با این بیماری دست‌وپنجه نرم می‌کنند نیز به عواقب آن گرفتار می‌شوند. بچه‌های خانوارهایی که بیماری ایدز دارند به دلایل مختلفی مجبور می‌شوند از ادامه تحصیل صرف‌نظر کنند.

خانوارها معمولا نمی‌توانند از پس هزینه‌های تحصیل برآیند و تمام درآمدها و دارایی‌ها صرف بیماری می‌شود. عمدتا کودکان باید در کار خانگی یا کشاورزی مشارکت داشته باشند یا از فرد بیمار مراقبت کنند. همچنین به‌محض اینکه بتوانند، باید وارد بازار کار شوند تا جبران درآمد از دست رفته را بکنند. همچنین در خانواده‌ای که با پدیده ایدز مواجه است معنی مدرسه رفتن و ادامه تحصیل به‌طور کل کم‌رنگ می‌شود.

تقارن ایدز و فقر، توسعه را به‌شدت پیچیده و دشوار می‌کند، طوری که شیوع ایدز در میان فقرا یکی از بزرگ‌ترین موانع توسعه پایدار در بسیاری از کشورهای دنیاست و این مشکل پیچیده تنها یک راه‌حل ساده ندارد. در کشور ما، تابوهای فرهنگی، پیچیدگی بیماری ایدز را دوچندان می‌کند.

شیوع بیماری ایدز در ایران به دلیل تابو بودن روابط خارج از چارچوب خانواده، موضوع پرمناقشه‌ای است. رشد روابط خارج از ازدواج، در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، جامعه را نیازمند برنامه‌های جدی برای مبارزه با شیوع بیماری‌های جنسی به‌ویژه ایدز کرده است. از سوی دیگر، نبود آمارهای دقیق مانع برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری برای مواجهه صحیح با این پدیده شده است.

 

(Fatemeh.gholamrezakashi@gmail.com)