تا همین چند دهه پیش، مصرف سیگار و قلیان در میان زنان جامعه نه‌تنها امری عادی تلقی نمی‌شد، بلکه در عرف عمومی نشانه‌ای از ناهنجاری اجتماعی و فاصله گرفتن از هنجارهای فرهنگی محسوب می‌شد. تصویر غالب از زن ایرانی با مصرف دخانیات همخوانی نداشت و همین قبح اجتماعی، خود به‌تنهایی یک مانع بازدارنده بود. اما امروز روایت تغییر کرده است. آمارهای رسمی از رشد نگران‌کننده مصرف دخانیات در میان دختران و زنان جوان حکایت دارد. به تازگی معاون شورای عالی انقلاب فرهنگی از  اعلام افزایش ۱۳۵ درصدی مصرف دخانیات در گروه سنی ۱۸ تا ۲۵ سال و افزایش ۸۸ درصدی مصرف دخانیات در چند سال اخیر، خبر داده است. این آمار زنگ خطر جدی برای سیاست‌گذاران اجتماعی و فرهنگی است. حال پرسش اساسی اینجاست: چه اتفاقی افتاده که سیگار، از یک رفتار حاشیه‌ای و قبیح، به رفتاری نسبتاً عادی و حتی در برخی فضاها به نماد «استقلال»، «اعتراض» یا «مدرن بودن» تبدیل شده است؟

بازتعریف هویت اجتماعی زنان
آمارهای رسمی نشان می‌دهد مصرف دخانیات در میان دختران ۱۸ تا ۲۵ سال در چند سال اخیر حدود ۱۳۵ درصد افزایش یافته است و بررسی‌های پژوهشی نیز حکایت از رشد ۸۸ درصدی مصرف در گروه‌های سنی مختلف زنان بین سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۲ دارد. اما نکته نگران‌کننده‌تر، گسترش مصرف قلیان است که عمدتاً به شکل گروهی صورت می‌گیرد. امید عبداللهی، معاون اجتماعی شورای عالی انقلاب فرهنگی، اعلام کرده که مصرف قلیان در میان زنان طی پنج سال اخیر ۵۷ درصد افزایش یافته، در حالی که این نرخ در مردان تنها ۱۷ درصد بوده است. این آمار نشان می‌دهد مصرف دخانیات، به‌ویژه قلیان، در میان زنان با سرعت بیشتری رشد می‌کند و بیشترین شیوع آن در بازه سنی ۱۸ تا ۳۵ سال مشاهده می‌شود.

تهدید سلامت عمومی
کارشناسان اجتماعی هشدار می‌دهند که مصرف سیگار در زنان و جوانان می‌تواند نقطه آغاز زنجیره‌ای از آسیب‌های اجتماعی و رفتاری باشد. پژوهش‌ها نشان می‌دهند سیگار، به‌ویژه در همراهی با قلیان، نه تنها وابستگی جسمی و روانی ایجاد می‌کند، بلکه دروازه‌ای به سوی رفتارهای پرخطر دیگر نیز به شمار می‌رود. هرچند برخی این دیدگاه را مورد تردید قرار می‌دهند، آمارهای رسمی وزارت بهداشت حاکی است تقریباً تمام کسانی که وارد چرخه اعتیاد شده‌اند، سابقه یکبار مصرف دخانیات داشته‌اند. این واقعیت، نقش دخانیات را به‌عنوان نخستین پله در مسیر آسیب اجتماعی آشکار می‌سازد. از سوی دیگر، سالانه نزدیک به ۶۰ هزار نفر در کشور بر اثر مصرف مستقیم یا غیرمستقیم دخانیات جان خود را از دست می‌دهند؛ رقمی که بخشی از آن به افرادی تعلق دارد که خود مصرف‌کننده نیستند اما در معرض دود سیگار قرار دارند. همزمان، هزینه‌های درمان بیماری‌های ناشی از دخانیات به نظام سلامت فشار می‌آورد، مسئله‌ای که اغلب در تحلیل‌های عمومی کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

تحولات فرهنگی و فشارهای اجتماعی
جامعه‌شناسان چندین عامل فرهنگی و اجتماعی را در افزایش مصرف دخانیات در میان زنان دخیل می‌دانند. کاهش قبح اجتماعی، تأثیر رسانه‌ها و الگوهای رفتاری، استرس‌های اقتصادی و فشار زندگی شهری از جمله این عوامل است. شبکه‌های اجتماعی، سریال‌ها و محصولات رسانه‌ای داخلی و خارجی تصویری متفاوت از مصرف دخانیات ارائه داده‌اند؛ سیگار نه به‌عنوان یک آسیب بلکه به‌عنوان بخشی از هویت فردی یا ژست روشنفکرانه معرفی می‌شود. عادی‌سازی تدریجی این رفتار قبح اجتماعی را کاهش داده و مرزهای پیشین را کمرنگ کرده است. فشارهای اقتصادی و روانی، ناامیدی نسبت به آینده شغلی، اضطراب‌های اجتماعی و احساس بی‌ثباتی، زمینه گرایش جوانان به رفتارهای پرخطر و استفاده از سیگار به‌عنوان ابزار تخلیه هیجانی یا هم‌هویتی با گروه همسالان را افزایش داده است.

بازار، سیاست و پیامدهای اجتماعی
نقش شبکه‌های قاچاق و مافیای دخانیات در این روند غیرقابل چشم‌پوشی است. گردش مالی بازار دخانیات در کشور بالغ بر ۴۰ هزار میلیارد تومان است که بخش عمده‌ای در اختیار تولیدکنندگان خارجی قرار دارد. سود کلان موجب تبلیغ غیرمستقیم، عرضه گسترده و هدف‌گیری گروه‌های جدید مصرف‌کننده می‌شود. در کنار آن، خلأ سیاست‌گذاری مؤثر و برنامه‌های پیشگیرانه، به‌ویژه آموزش رسمی متناسب با نسل جدید، وضعیت را تشدید کرده است. کارشناسان هشدار می‌دهند که افزایش مصرف دخانیات تنها یک موضوع بهداشتی نیست، بلکه معضل اجتماعی و فرهنگی است و اگر مدیریت نشود، پیامدهای آن نظام سلامت، سرمایه اجتماعی و کیفیت زندگی نسل آینده را تهدید خواهد کرد.