مرتضی افقه، استاد اقتصاد دانشگاه شهید چمران اهواز تأکید کرد: «کشورهایی که نیروی انسانی را محور اساسی بین این سه عامل در نظر می‌گیرند، اهمیت زیادی به نیروی انسانی خود می‌دهند. توسعه و رشد جوامع، هم توسط نیروی انسانی است و هم برای انسان‌ها است. بنابراین اینجا محور بحث ما انسان است اما خود انسان هم برای اینکه بتواند در فرایند توسعه مشارکت و اثرگذاری بالایی داشته باشد، باید در سنین کار باشد.» وی افزود: «قرار داشتن در سنین کار شرط لازم برای مشارکت در فرایند توسعه است و شرط کافی این است که هم سالم و هم متخصص باشد.» مرتضی افقه بیان کرد: «امروزه نیروی انسانی عمومی یا خام با توجه به پیشرفت‌های فناوری چندان کمکی به ما نمی‌کند. به همین دلیل در کشورهای پیشرفته که اهمیت نیروی انسانی را به خوبی درک کرده‌اند، هم بهداشت و هم تحصیل از اول تا دیپلم برای نیروهای انسانی رایگان است.» وی ادامه داد: «این سیاست باعث می‌شود دولت‌ها هم نیروهای انسانی سالمی در جامعه داشته باشند تا در فرایند توسعه شرکت کنند و هم نیروها دانش بالایی پیدا کنند و متخصص شوند.» افقه یادآور شد: «اما اگر نرخ رشد جمعیت به گونه‌ای مناسب تنظیم نشود، دچار مشکل خواهیم شد.»
وی افزود: «بخشی از تنظیم نرخ رشد جمعیت تحت برنامه انجام می‌شود و بخشی نیز تحت تأثیر عوامل سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و حتی تاریخی است.» استاد اقتصاد دانشگاه شهید چمران اهواز ادامه داد: «برای آن میزانی از رشد جمعیت که تابع برنامه‌ریزی می‌تواند باشد، باید به گونه‌ای عمل شود که نیروی انسانی خود را مرتب تکرار کند تا به مرحله پیری نرسد.» وی ادامه داد: «به هر حال وقتی نیروی انسانی به مرحله پیری رسید، به اندازه بقیه نیروها از دستاوردهای توسعه نمی‌تواند لذت ببرد و قادر نیست در فرایند توسعه شرکت کند.»

نسخه کشورهای پیر برای تأمین نیروی انسانی
استاد اقتصاد دانشگاه شهید چمران اهواز گفت: «کشورهایی که به ناچار وارد مرحله پیری شده‌اند مثل ژاپن، برای اینکه روند رشدشان دچار مشکل نشود، عمدتاً از واحدهای سرمایه‌بر استفاده می‌کنند.» وی اضافه کرد: «این کشورها سرمایه را جایگزین نیروی انسانی کرده‌اند. یا در کشورهای اروپایی که با نرخ رشد منفی موجه شده‌اند مثل آلمان، به‌رغم اینکه بسیاری از کشورها نسبت به مهاجرت سخت‌گیری می‌کنند اما این کشور کمبود نیروهایش را از مهاجران تأمین می‌کند.»
افقه بیان کرد: «همچنین کشورهای مهاجرپذیری مثل کانادا و استرالیا که عوامل دیگر تولید نسبت به نیروی انسانی زیاد است، نیروهای انسانی آماده و زبده کشورهای دیگر را جذب می‌کنند و مهاجر می‌پذیرند اما این نیروها باید آماده مشارکت بالا در فرایند توسعه باشند.» وی افزود: «در حال حاضر کانادا، استرالیا و نیوزلند با یک شرایطی نیروهای کار کشورهای توسعه‌یافته را جذب می‌کنند؛ زیرا منابع‌شان نسبت به نیروی انسانی بیشتر است. آنها تلاش می‌کنند با این روش از نتایج توسعه بیشتر بهره‌مند شوند.» استاد اقتصاد دانشگاه شهید چمران اهواز گفت: «پیری به نقش نیروی انسانی در فرایند توسعه بازمی‌گردد. نیروی انسانی که بتواند مشارکت فعال در فرایند توسعه داشته باشد با پیر شدن جمعیت حذف خواهد شد. به همین دلیل پیر شدن جمعیت، می‌تواند زنگ خطر برای جامعه باشد.» وی درباره برآورد وضعیت پیری جمعیت در ایران گفت: «در این رابطه شاید اساتید جامعه‌شناسی برآوردهایی داشته باشند اما به هر حال اگر هرم جمعیتی را نگاه کنید، می‌بینید که قسمت پهن جمعیت به سمت سنین بالا می‌رود. من حدس می‌زنم در سه تا چهار دهه آینده اگر فکری برای این وضعیت نشود، دچار مشکل می‌شویم.»

مهاجرپذیری کم‌خطر و بدون مشکل نیست
افقه درباره راهکارهای تأمین کمبود نیرو در آینده عنوان کرد: «در شرایط فعلی ما نیازی به نیروی کار نداریم اما ایران بشدت مهاجرت فرست است.» وی اضافه کرد: «اگر تا آن زمان ساختارها و شرایط سیاسی منطقه به این شکل باشد، باز زمینه تأمین نیرو از مسیر مهاجرپذیری وجود دارد اما مهاجرپذیری بیش از نرخ رشد جمعیت هم چندان کم‌خطر و بدون مشکل نیست.» استاد اقتصاد دانشگاه شهید چمران اهواز تذکر داد: «مهاجرپذیری بیش از حد ممکن است ترکیب جمعیتی را بر هم زند. بخصوص در کشورهای خاورمیانه که مسائل سیاسی، اجتماعی و امنیتی نسبت به سایر بحث‌ها غالب است، ممکن است مهاجرپذیری خطراتی داشته باشد.» وی افزود: «اگر تا آن زمان رشد اقتصادی و ثروت خوبی در کشور وجود داشته باشد، شاید کمبود نیروی انسانی را با تکنیک سرمایه‌بر بتوان رفع کرد اما وجود جمعیتی که بتواند از برنامه‌های توسعه لذت ببرد، الزامی است زیرا هدف توسعه، نیروی انسانی است.» افقه درباره سیاست‌های تشویق به فرزندآوری برای تأمین نیروی انسانی گفت: «این اقدام مناسب است اما شرط کافی، فراهم کردن زمینه‌های دیگری است.» وی افزود: «عدم تمایل به ازدواج و عدم تمایل به داشتن فرزند در ایران مشکل‌ساز شده است. افراد به دلیل مشکلات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مایل به ازدواج نیستند و در این رابطه ما مشکل تبلیغات نداریم.»