دولت برای حفظ قدرت خرید جامعه با حذف ارز 4200 تومانی چه خواهد کرد؟
افزايش 2 برابری يارانهها در بودجه سال 1401
دولت قصد دارد در لایحه بودجه سال آینده یعنی سال 1401، ارز 4 هزار و 200 تومانی را حذف کند؛ اقدامی که مورد تأیید بسیاری از کارشناسان اقتصادی است. آنها بر این باورند که با حذف ارز ترجیحی بساط رانت از جامعه برچیده میشود، اما بدون شک، حذف ارزی که به کمک آن برخی کالاهای ضروری مردم خریداری میشد، بر قدرت خرید دهکهای پایین جامعه اثرگذار خواهد بود. دولت برای حل این مشکل چه خواهد کرد؟ بر اساس پیشنهاد برخی از کارشناسان اقتصادی، دولت باید کمکهزینه معیشتی به دهکهای کمدرآمد بدهد، اما بخش دیگری از کارشناسان معتقدند که صرفاً با پرداخت کمکهزینه معیشتی نمیتوان قدرت خرید مردم را حفظ کرد؛ بلکه باید تورم در جامعه کنترل شود و برای تأمین منابع درآمدی سراغ حذف برخی هزینههای اضافی و نه خلق پول جدید برویم. در غیر این صورت تورم به شدت در جامعه افزایش یافته و یارانههای اضافی ظرف دو سال کماثر میشوند. بر اساس پیشبینیهای انجام شده در لایحه بودجه سال 1401، دولت برای نخستینبار ردیف بودجه جدیدی به منظور افزایش یارانههای پرداختی به دهکهای پایین جامعه را پیشبینی کرده است. آن طور که در خبرها آمده و بر اساس برآوردهای انجام شده، میزان یارانه پرداختی به خانوارهای کمدرآمد دوبرابر خواهد شد.
لیلا مرگن روزنامه نگار
جستوجو در بندهای لایحه بودجه سال 1401 نشان میدهد که دولت در لایحه بودجه سال آینده حدود ۷۴ هزار میلیارد تومان برای پرداخت یارانه نقدی و یارانه معیشتی و ۳۶ هزار میلیارد تومان هم برای پرداخت به خانوارهای تحت پوشش کمیته امداد و بهزیستی اختصاص داده است. این همان ردیفهای بودجهای است که در سالیان گذشته نیز وجود داشت، اما در یک ردیف جدید که در سالهای گذشته سابقه نداشته، دولت قصد دارد سال آینده ۱۰۰ هزار میلیارد تومان برای جبران اصلاح نرخ کالاهای اساسی، دارو، یارانه نان و خرید تضمینی گندم اختصاص دهد. منبع این ردیف جدید احتمالاً با حذف ارز 4 هزار و 200 تومانی حاصل خواهد شد. بدینترتیب پیشبینیها حاکی از آن است که مجموع اعتبارات برای پرداخت یارانههای نقدی و غیرنقدی به مردم در سال آینده نسبت به سال جاری بیش از دو برابر خواهد شد؛ زیرا در لایحه بودجه سهم هر خانوار مشخص نیست و پیشبینی نشده که به چند نفر این کمک ارائه خواهد شد. احتمال میرود منابع مالی پیشبینی شده در این ردیف با حذف دهکهای پردرآمد، حاصل شود. حساب و کتابها نشان میدهد که اگر مبلغ ۱۰۰ هزار میلیارد تومان جدید بین ۶۰ میلیون خانوار تقسیم شود، یارانه جدید ۱۳۸ هزار تومانی به هر نفر میرسد که با ارقام فعلی مجموعاً یارانه هر نفر به بالای ۲۰۰ هزار تومان خواهد رسید.
اگرچه در لایحه بودجه روشن نیست که به چه دهکهایی و به چه تعداد یارانه پرداخت خواهد شد، اما رییس سازمان برنامه و بودجه در زمان بررسی فوریت این لایحه در صحن مجلس بر اساس گزارش ایرنا، میگوید: «اجازه دهید میزان یارانه با توجه به اثربخش نبودن آن را به سمت پرداخت مستقیم ببریم. با توجه به اینکه امروز کالاهایی که ارز ترجیحی دریافت میکنند از لبنیات تا مرغ و تخم مرغ از مهر سال گذشته تا مهر امسال بیش از ۱۵۰ درصد رشد داشته یعنی اینکه اثربخشی آن چندان در زندگی مردم دیده نمیشود و به تدریج کمرنگتر میشود.» مسعود میرکاظمی اضافه میکند: «با توجه به اینکه ارز 4 هزار و 200 تومانی همچنان برای نهادههای دامی، گندم و دارو پرداخت میشود، از مجلس اجازه میخواهیم برای دارو و تجهیزات مصرفی بهداشتی و گندم، این ارز همچنان تخصیص داده شود اما میزان یارانه نهادههای دامی به حساب حمایت از محرومان واریز شود. یعنی مجلس به ما اجازه دهد برای چهار دهک میزان بیشتری از یارانه را پرداخت کنیم. پیشنهاد ما این بود برای امسال به ما اجازه داده شود مابهالتفاوت صرفهجویی ارز 4 هزار و 200 تومان را به طور مستقیم به مردم پرداخت کنیم.»
موافق اصلاحات اقتصادی هستم
حذف ارز 4 هزار و 200 تومانی در لایحه بودجه سال آینده موافقان زیادی دارد. حمیدرضا صالحی نایبرییس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران در این رابطه میگوید: «رشد اقتصادی کشور نیازمند یک برنامه جامع است و حذف ارز ۴ هزار و ۲۰۰ تومانی نخستین گام در راستای این هدف محسوب میشود.» او ادامه میدهد: «موافق اصلاحات اقتصادی و تجاری هستم. برای رشد اقتصادی نیازمند تصحیح مؤلفههای اصلی و زیرساختها هستیم که تکنرخی کردن ارز یکی از آنها محسوب میشود. تخصیص ارز 4 هزار و 200 تومانی منشأ رانت و فساد است و بازیگران عرصه اقتصاد کشور در یک فضای نامساعد غیررقابتی فعالیت و عدهای نیز با دریافت امضاهای طلایی در این مسیر حرکت میکنند.» او با بیان اینکه در سالهای اخیر شاهد کاهش مشارکت مردم در اقتصاد کشور هستیم، یادآور میشود: «تکنرخی کردن ارز فواید بسیاری دارد، اما باید طی یک برنامهریزی درست اقدام به این کار کرد. اقتصاد کشور نیاز به تغییر و تحول دارد. در صورتی که کشور میتوانست مانند گذشته درآمد نفتی داشته باشد ادامه مسیر فعلی اقتصاد امکانپذیر بود، اما در شرایط کنونی حذف ارز 4 هزار و 200 تومانی به کمک دولت خواهد آمد.» او ادامه میدهد: «توزیع کارت معیشت به جای عرضه ارز 4 هزار و 200 تومانی، به تقویت قدرت خرید مردم بهویژه دهکهای پایین جامعه کمک کرده و موجب کاهش آسیب بیشتر به آنها میشود. تکنرخی کردن ارز در سالهای آینده موجب شکوفایی اقتصاد و افزایش قدرت خرید مردم خواهد شد.»
نباید پول جدید تزریق شود
تجربیات گذشته نشان میدهد که با وجود سابقه پرداخت یارانه، قدرت خرید مردم رو به کاهش است. نخستین روزهایی که یارانه نقدی به سبد خانوار ایرانی تزریق شد، عدد اعلام شده نسبتاً معقول بود و بخشی از هزینههای یک خانواده را پوشش میداد؛ اما امروز با رقم 45 هزار تومان یارانه، یک شانه تخم مرغ هم نمیتوان خرید. بدیهی است در چنین شرایطی برخی از کارشناسان اقتصادی نیز نگران توزیع یارانه بیشتر باشند و فکر کنند که یارانههای جدید هم سرنوشتی مشابه یارانه 45 هزار تومانی پیدا خواهد کرد. مرتضی عزتی، کارشناس اقتصادی از این گروه کارشناسان است. او به آتیهنو میگوید: «دولت هرچقدر پول به این بازار تزریق کند، این پول به تناسب و به اندازه خودش میتواند روی قیمتها اثر گذارد، اما اگر پولی که تزریق میکند، مستقیما وارد هزینهها و از آن استفاده نشود، ممکن است کمی اثر آن کمتر شود. بنابراین در زمانی که این پول در حال تخصیص است و بعد از آن، تورم ادامه همچنان دارد.»
عزتی اضافه میکند: «این کمکهزینه اگر به جامعه تزریق شود و دولت منشأ این پول را عینا حذف نکند، دوباره تورم ایجاد خواهد شد.» او درباره اثرات پرداخت یارانه در کوتاهمدت عنوان میکند: «در کوتاهمدت اگر پولی به افرادی بدهند، آن افراد ممکن است کمی درآمدشان بالا برود اما این افزایش درآمد عینا در تورم منتقل میشود و به تناسب درصد تورم در هر سال، مقداری از این رقم تبدیل به تورم میشود و بعد دوباره وضعیت افراد کمدرآمد مانند قبل یا بدتر از آن میشود.» این کارشناس اقتصادی درباره راهکارهای حفظ قدرت خرید مردم میگوید: «اگر بخواهیم ارز 4 هزار و 200 حذف شود و تورم ایجاد نشود، نباید پولی به اقتصاد تزریق شود. باید پولهایی که در داخل اقتصاد وجود دارد، جابهجا شوند. یعنی یک نفر که بخواهد برای چیزی هزینه کند، جلویش را بگیرند تا این هزینه انجام نشود و آن پول را جای دیگری هزینه کنند.» او اضافه میکند: «اگر بخواهیم تورم ایجاد نشود، نباید تزریق مالی به جامعه انجام شود، اما اگر تورم برای ما مهم نیست، دولت از هر راهی میتواند منابع را تأمین کند. به اندازه هر تزریق پول به جامعه اگر تولید افزایش نیابد، تورم ایجاد میشود؛ چه این منابع مالی از بودجه تأمین شده باشد و چه از محل فروش نفت تأمین مالی و یا پولی از بانک مرکزی قرض گرفته شود، همه اینها منجر به تورم میشود. مگر اینکه عین مبلغی که قصد داریم برای یارانه هزینه کنیم از هزینههای دیگر اقتصاد کاهش یابد. اگر چنین نشود، هر تزریق اضافی تورم ایجاد خواهد کرد.»
تورم بر اساس واردات با ارز ارزان شکل نمیگیرد
اگرچه عزتی بر این باور است که حذف ارز 4 هزار و 200 تومانی منجر به ایجاد تورم میشود اما هادی حقشناس دیگر کارشناس اقتصادی عنوان میکند: «به نظر من، حذف ارز 4 هزار و 200 تومانی اقدام مثبتی است. به خاطر اینکه تورم بر اساس قیمت کالاهای وارداتی 4 هزار و 200 تومانی شکل نمیگیرد، بلکه بر اساس قیمت کالاهایی که در بازار فروش میروند، شکل میگیرد.» او ادامه میدهد: «بنابراین حذف ارز 4 هزار و 200 تومانی کار بسیار درستی است. اصلاً چند نرخی بودن ارز زمینه فساد و رانت را ایجاد میکند. در آن مقطعی که ارز 4 هزار و 200 تومانی تصویب شد، این تصمیم اقدام درستی بود؛ زیرا قصد داشتند هیجانات بازار کنترل شود اما امروز نگهداشتن این ارز به نفع اقتصاد نیست. اما اینکه درآمد حاصل از حذف ارز ترجیحی را بین چه کسانی توزیع کنند، طبیعی است که بهتر است این منابع بین دهکهای کمدرآمدی توزیع شود و این اقدام کار مثبتی تلقی میشود.» حقشناس درباره حفظ قدرت خرید مردم با پرداخت یارانه میگوید: «این موضوع برمیگردد به اینکه در سیاستهای پولی چه اتفاقی میافتد. اگر دولت سیاستهای پولی اتخاذ کند که تورم یک رقمی شود، حفظ قدرت خرید در آن وضعیت شکا میگیرد. اما اگر باز تورم دورقمی باشد و باز همان 30 درصد، 40 درصد یا 50 درصد رشد را داشته باشد، این کمکهزینه شاید بیش از دو سال نتواند قدرت خرید مردم را حفظ کند و دوام بیاورد.» او درباره نظر بعضی کارشناسان که معتقدند خود این تخصیص یارانه باعث بروز تورم میشود، اینگونه توضیح میدهد: «پول تزریق نمیشود؛ زیرا دلاری که صرف یارانه میشود، به لحاظ حسابداری برای آن به قیمت 23 هزار تومان در بودجه محاسبه انجام میشود. وقتی کالای خارجی وارد میشود، ریال جمع میشود. در نتیجه این نمیتواند منشاء خلق پول جدیدی باشد؛ اما نکته این است که آیا سیاستهای پولی در سالهای بعد همین رشد نقدینگی را تجربه خواهد کرد و رشد یکی دو سال قبل، در سالهای آینده نیز ادامه دارد؟ اگر همین سیاستها را ادامه دهیم، این یارانه در حفظ قدرت خرید مردم تأثیری ندارد و اگر این سیاستها اصلاح شود، آثار مثبتی دارد.» حقشناس تأکید میکند: «بنابراین باید سعی کنیم که تورم یک رقمی شود ما و رشد نقدینگی نداشته باشیم.»
اگرچه در لایحه بودجه روشن نیست که به چه دهکهایی و به چه تعداد یارانه پرداخت خواهد شد، اما رییس سازمان برنامه و بودجه در زمان بررسی فوریت این لایحه در صحن مجلس بر اساس گزارش ایرنا، میگوید: «اجازه دهید میزان یارانه با توجه به اثربخش نبودن آن را به سمت پرداخت مستقیم ببریم. با توجه به اینکه امروز کالاهایی که ارز ترجیحی دریافت میکنند از لبنیات تا مرغ و تخم مرغ از مهر سال گذشته تا مهر امسال بیش از ۱۵۰ درصد رشد داشته یعنی اینکه اثربخشی آن چندان در زندگی مردم دیده نمیشود و به تدریج کمرنگتر میشود.» مسعود میرکاظمی اضافه میکند: «با توجه به اینکه ارز 4 هزار و 200 تومانی همچنان برای نهادههای دامی، گندم و دارو پرداخت میشود، از مجلس اجازه میخواهیم برای دارو و تجهیزات مصرفی بهداشتی و گندم، این ارز همچنان تخصیص داده شود اما میزان یارانه نهادههای دامی به حساب حمایت از محرومان واریز شود. یعنی مجلس به ما اجازه دهد برای چهار دهک میزان بیشتری از یارانه را پرداخت کنیم. پیشنهاد ما این بود برای امسال به ما اجازه داده شود مابهالتفاوت صرفهجویی ارز 4 هزار و 200 تومان را به طور مستقیم به مردم پرداخت کنیم.»
موافق اصلاحات اقتصادی هستم
حذف ارز 4 هزار و 200 تومانی در لایحه بودجه سال آینده موافقان زیادی دارد. حمیدرضا صالحی نایبرییس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران در این رابطه میگوید: «رشد اقتصادی کشور نیازمند یک برنامه جامع است و حذف ارز ۴ هزار و ۲۰۰ تومانی نخستین گام در راستای این هدف محسوب میشود.» او ادامه میدهد: «موافق اصلاحات اقتصادی و تجاری هستم. برای رشد اقتصادی نیازمند تصحیح مؤلفههای اصلی و زیرساختها هستیم که تکنرخی کردن ارز یکی از آنها محسوب میشود. تخصیص ارز 4 هزار و 200 تومانی منشأ رانت و فساد است و بازیگران عرصه اقتصاد کشور در یک فضای نامساعد غیررقابتی فعالیت و عدهای نیز با دریافت امضاهای طلایی در این مسیر حرکت میکنند.» او با بیان اینکه در سالهای اخیر شاهد کاهش مشارکت مردم در اقتصاد کشور هستیم، یادآور میشود: «تکنرخی کردن ارز فواید بسیاری دارد، اما باید طی یک برنامهریزی درست اقدام به این کار کرد. اقتصاد کشور نیاز به تغییر و تحول دارد. در صورتی که کشور میتوانست مانند گذشته درآمد نفتی داشته باشد ادامه مسیر فعلی اقتصاد امکانپذیر بود، اما در شرایط کنونی حذف ارز 4 هزار و 200 تومانی به کمک دولت خواهد آمد.» او ادامه میدهد: «توزیع کارت معیشت به جای عرضه ارز 4 هزار و 200 تومانی، به تقویت قدرت خرید مردم بهویژه دهکهای پایین جامعه کمک کرده و موجب کاهش آسیب بیشتر به آنها میشود. تکنرخی کردن ارز در سالهای آینده موجب شکوفایی اقتصاد و افزایش قدرت خرید مردم خواهد شد.»
نباید پول جدید تزریق شود
تجربیات گذشته نشان میدهد که با وجود سابقه پرداخت یارانه، قدرت خرید مردم رو به کاهش است. نخستین روزهایی که یارانه نقدی به سبد خانوار ایرانی تزریق شد، عدد اعلام شده نسبتاً معقول بود و بخشی از هزینههای یک خانواده را پوشش میداد؛ اما امروز با رقم 45 هزار تومان یارانه، یک شانه تخم مرغ هم نمیتوان خرید. بدیهی است در چنین شرایطی برخی از کارشناسان اقتصادی نیز نگران توزیع یارانه بیشتر باشند و فکر کنند که یارانههای جدید هم سرنوشتی مشابه یارانه 45 هزار تومانی پیدا خواهد کرد. مرتضی عزتی، کارشناس اقتصادی از این گروه کارشناسان است. او به آتیهنو میگوید: «دولت هرچقدر پول به این بازار تزریق کند، این پول به تناسب و به اندازه خودش میتواند روی قیمتها اثر گذارد، اما اگر پولی که تزریق میکند، مستقیما وارد هزینهها و از آن استفاده نشود، ممکن است کمی اثر آن کمتر شود. بنابراین در زمانی که این پول در حال تخصیص است و بعد از آن، تورم ادامه همچنان دارد.»
عزتی اضافه میکند: «این کمکهزینه اگر به جامعه تزریق شود و دولت منشأ این پول را عینا حذف نکند، دوباره تورم ایجاد خواهد شد.» او درباره اثرات پرداخت یارانه در کوتاهمدت عنوان میکند: «در کوتاهمدت اگر پولی به افرادی بدهند، آن افراد ممکن است کمی درآمدشان بالا برود اما این افزایش درآمد عینا در تورم منتقل میشود و به تناسب درصد تورم در هر سال، مقداری از این رقم تبدیل به تورم میشود و بعد دوباره وضعیت افراد کمدرآمد مانند قبل یا بدتر از آن میشود.» این کارشناس اقتصادی درباره راهکارهای حفظ قدرت خرید مردم میگوید: «اگر بخواهیم ارز 4 هزار و 200 حذف شود و تورم ایجاد نشود، نباید پولی به اقتصاد تزریق شود. باید پولهایی که در داخل اقتصاد وجود دارد، جابهجا شوند. یعنی یک نفر که بخواهد برای چیزی هزینه کند، جلویش را بگیرند تا این هزینه انجام نشود و آن پول را جای دیگری هزینه کنند.» او اضافه میکند: «اگر بخواهیم تورم ایجاد نشود، نباید تزریق مالی به جامعه انجام شود، اما اگر تورم برای ما مهم نیست، دولت از هر راهی میتواند منابع را تأمین کند. به اندازه هر تزریق پول به جامعه اگر تولید افزایش نیابد، تورم ایجاد میشود؛ چه این منابع مالی از بودجه تأمین شده باشد و چه از محل فروش نفت تأمین مالی و یا پولی از بانک مرکزی قرض گرفته شود، همه اینها منجر به تورم میشود. مگر اینکه عین مبلغی که قصد داریم برای یارانه هزینه کنیم از هزینههای دیگر اقتصاد کاهش یابد. اگر چنین نشود، هر تزریق اضافی تورم ایجاد خواهد کرد.»
تورم بر اساس واردات با ارز ارزان شکل نمیگیرد
اگرچه عزتی بر این باور است که حذف ارز 4 هزار و 200 تومانی منجر به ایجاد تورم میشود اما هادی حقشناس دیگر کارشناس اقتصادی عنوان میکند: «به نظر من، حذف ارز 4 هزار و 200 تومانی اقدام مثبتی است. به خاطر اینکه تورم بر اساس قیمت کالاهای وارداتی 4 هزار و 200 تومانی شکل نمیگیرد، بلکه بر اساس قیمت کالاهایی که در بازار فروش میروند، شکل میگیرد.» او ادامه میدهد: «بنابراین حذف ارز 4 هزار و 200 تومانی کار بسیار درستی است. اصلاً چند نرخی بودن ارز زمینه فساد و رانت را ایجاد میکند. در آن مقطعی که ارز 4 هزار و 200 تومانی تصویب شد، این تصمیم اقدام درستی بود؛ زیرا قصد داشتند هیجانات بازار کنترل شود اما امروز نگهداشتن این ارز به نفع اقتصاد نیست. اما اینکه درآمد حاصل از حذف ارز ترجیحی را بین چه کسانی توزیع کنند، طبیعی است که بهتر است این منابع بین دهکهای کمدرآمدی توزیع شود و این اقدام کار مثبتی تلقی میشود.» حقشناس درباره حفظ قدرت خرید مردم با پرداخت یارانه میگوید: «این موضوع برمیگردد به اینکه در سیاستهای پولی چه اتفاقی میافتد. اگر دولت سیاستهای پولی اتخاذ کند که تورم یک رقمی شود، حفظ قدرت خرید در آن وضعیت شکا میگیرد. اما اگر باز تورم دورقمی باشد و باز همان 30 درصد، 40 درصد یا 50 درصد رشد را داشته باشد، این کمکهزینه شاید بیش از دو سال نتواند قدرت خرید مردم را حفظ کند و دوام بیاورد.» او درباره نظر بعضی کارشناسان که معتقدند خود این تخصیص یارانه باعث بروز تورم میشود، اینگونه توضیح میدهد: «پول تزریق نمیشود؛ زیرا دلاری که صرف یارانه میشود، به لحاظ حسابداری برای آن به قیمت 23 هزار تومان در بودجه محاسبه انجام میشود. وقتی کالای خارجی وارد میشود، ریال جمع میشود. در نتیجه این نمیتواند منشاء خلق پول جدیدی باشد؛ اما نکته این است که آیا سیاستهای پولی در سالهای بعد همین رشد نقدینگی را تجربه خواهد کرد و رشد یکی دو سال قبل، در سالهای آینده نیز ادامه دارد؟ اگر همین سیاستها را ادامه دهیم، این یارانه در حفظ قدرت خرید مردم تأثیری ندارد و اگر این سیاستها اصلاح شود، آثار مثبتی دارد.» حقشناس تأکید میکند: «بنابراین باید سعی کنیم که تورم یک رقمی شود ما و رشد نقدینگی نداشته باشیم.»
ارسال دیدگاه
ضمیمه
تیتر خبرها
