چین سرانجام در سال 2011 پوشش بیمه درمانی جهانی را برای شهروندان خود با موفقیت به اجرا درآورد. این گسترده‌ترین پوشش بیمه‌ای است که تاکنون در تاریخ بشر به ثبت رسیده است. اما دلیل موفقیت غیرقابل‌انتظار چین آن هم در بازه زمانی کوتاه چیست؟

برخی تحلیل‌گران می‌گویند پس از الحاق چین به سازمان تجارت جهانی، این کشور باید شرکای تجاری خود به‌ویژه ایالات‌متحده و اتحادیه اروپا را متقاعد می‌کرد که برای باز کردن دروازه‌های اقتصادی این کشور به روی رقابت بین‌المللی اقدام‌های کافی را انجام داده است. به همین دلیل ضرورت اصلاح قوانین بیمه در چین احساس شد. به گفته آن‌ها مهم‌ترین موضوع، اصلاحات مرتبط با حقوق بیمه و مطابق با وظایف و تعهدات این کشور و مقایسه اصلاحات انجام‌شده و تطابق آن با موافقت‌نامه گات بود. اما این تنها دلیل اصلاح قوانین بیمه و موفقیت چشمگیر دولت در اجرای طرح بیمه جهانی نیست.

تردیدی وجود ندارد که اشاعه بیماری سارس در چین همچون زنگ خطر عمل کرد و مسئولان نظام درمانی این کشور را هوشیار ساخت. از سوی دیگر حمایت عمومی از نفوذ دولت در سیستم بیمه درمانی در سطح بالایی قرار دارد و یارانه‌های دولتی قابل‌توجهی برای این بخش در نظر گرفته ‌شده است. این در حالی است که چین همچنان یک قدرت اقتصادی به شمار می‌رود و همین قدرت ظرفیت‌های سیستم بیمه درمانی را افزایش داده است. مقامات چین یک استراتژی برنامه‌ریزی‌شده را دنبال کردند و درنهایت به هدف ایجاد پوشش بیمه جهانی دست یافتند.

پوشش بیمه جهانی در کشورهای درحال‌توسعه امری نادر است و به همین دلیل است که کارشناسان از موفقیت این طرح در چین شگفت‌زده شده‌اند. چین بزرگ‌ترین کشور درحال‌توسعه است که جمعیتی بالغ بر 3/1 میلیارد نفر دارد. تحلیل‌گران بر این باورند که چین می‌تواند به الگویی برای دیگر کشورهای درحال‌توسعه تبدیل شود. دستاورد چین هم از نظر گستردگی و هم مدت‌زمان کوتاه اجرای موفق آن منحصربه‌فرد است. در سال 2005 تنها 50 درصد از جمعیت این کشور بیمه بودند اما اکنون بیش از 95 درصد از جمعیت تحت پوشش بیمه درمانی جهانی قرار دارند. این طرح شامل سه برنامه بیمه همگانی است: برنامه همکاری درمانی و بهداشتی روستایی که از سال 2003 به اجرا درآمد و 97 درصد جمعیت روستایی را پوشش می‌دهد؛ بیمه درمانی شهری (با تمرکز بر بیکاران، کودکان، دانش‌آموزان و معلولان در مناطق شهری) که 93 درصد شهرنشین‌ها را تحت پوشش خود دارد و بیمه درمانی کارگری که 92 درصد کارگران را پوشش می‌دهد.

 

  زنگ خطر سارس

آنچه امروز چین در سیستم بیمه درمانی خود انجام داده درواقع دینی است که دولت به گردن نظام درمانی داشت. در سه دهه گذشته که موتور رونق اقتصادی چین با سرعت فعال بود، روند پیشرفت سیستم درمانی به‌هیچ‌وجه با نرخ رشد اقتصادی هماهنگ نبود. مقامات به‌شدت سرگرم توسعه اقتصادی بودند و به همین دلیل هزینه دولت در بخش درمان از 37 درصد در سال 1980 به 18 درصد در سال 2004 کاهش یافت. اصلاحات اقتصادی نیز کمبودهای زیادی را در پوشش درمانی ایجاد کرد و افزایش هزینه‌های درمانی به یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های مردم تبدیل شد.

بی‌توجهی مقامات تا سال 2003 ادامه داشت؛ تا زمانی که ویروس سارس از چین به 37 کشور دیگر سرایت کرد و 775 کشته بر جای گذاشت. سارس خسارت اقتصادی سنگینی برای چین بر جا گذاشت، اما نکته مثبت آن هوشیاری مقامات این کشور در مورد لزوم توسعه بیمه درمانی بود. چند ماه بعد دولت سرمایه‌گذاری‌های کلانی در بخش بیمه درمانی انجام داد و ارائه یارانه‌های درمانی در دستور کار قرار گرفت.

 

  حمایت از دخالت دولت

یکی از تفاوت‌های سیستم بیمه چین با بسیاری دیگر از کشورها، حمایت از دخالت دولت در این سیستم است. افکار عمومی بر این باورند که درمجموع عملکرد دولت در این زمینه خوب بوده است. یکی دیگر از دلایل حمایت مردم مشکلات ناشی از خصوصی‌سازی سیستم بیمه درمانی است. هرچند دولت هیچ‌گاه به طور رسمی سیاست‌های خصوصی‌سازی در بخش بیمه را اعلام نکرد، برخی اقدامات مانند کاهش بودجه‌های دولتی این بخش زمینه را برای ورود شرکت‌های خصوصی هموار کرد.

از آنجایی که 95 درصد از بیمارستان‌های چین دولتی هستند، بودجه‌های دولتی 10 درصد درآمد بیمارستان‌ها را تشکیل می‌دهد. بیمارستان‌ها برای سوددهی به داروهای تجویزی و امور آزمایشگاهی وابسته هستند و درنتیجه هزینه دارو نیمی از هزینه درمانی در چین را شامل می‌شود که بیشترین هزینه در جهان است.

 

  تعهد دولت

در مقابل حمایت مردم، دولت نیز به پیشرفت و توسعه نظام بیمه درمانی متعهد است. دولت پس از اعلام طرح اصلاحات در سال 2009، 124 میلیارد دلار به این بخش اختصاص داد. هدف از این اقدام توسعه پوشش بیمه و بلندتر کردن فهرست داروهایی بود که شامل بیمه می‌شود. دولت اکنون توجه خود را از توسعه اقتصادی صرف به سوی ساختن جامعه‌ای هماهنگ به منظور افزایش عدالت و ثبات اجتماعی معطوف کرده است. استراتژی جدید از این درک دولت ناشی می‌شود که رشد اقتصادی لزوما به معنی بیمه درمانی بهتر نیست. حمایت اخیر دولت از بیمه درمانی، بخش مهمی از تلاش‌های چین برای ایجاد توازن اجتماعی در مقابل رشد اقتصادی است.

گفتنی است یارانه‌های 75 تا 85 درصدی دولت برای سیستم بیمه درمانی این بخش را برای سرمایه‌گذاران جذاب کرده است. این یارانه‌ها برای توسعه پوشش بیمه حیاتی است. برای مثال دولت در سال‌های 1996 یارانه‌های اندکی برای بیمه درمانی در نظر می‌گرفت و به همان میزان پوشش بیمه نیز محدود بود. اما با چهار برابر شدن حجم یارانه‌ها، پوشش بیمه نیز به 800 میلیون نفر و اکنون به 3/1 میلیارد نفر رسیده است.

تردیدی نیست که رشد اقتصادی چین در 30 سال گذشته و تبدیل شدن این کشور به یکی از قدرت‌های اقتصادی جهان نقش مهمی در توانایی دولت برای ارائه این یارانه‌های سنگین داشته است. با وجود سرمایه‌گذاری‌های هنگفت دولت در بخش بیمه درمانی، هنوز هم هزینه‌های درمانی دولت در مقابل دیگر هزینه‌ها چندان چشمگیر نیست و در سال 2011 تنها 5/12 درصد از کل هزینه‌ها را شامل می‌شد.

 

  استراتژی پراگماتیک

یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد اصلاحات بیمه درمانی چین تعامل دولت مرکزی با دولت‌های محلی است. دولت مرکزی از دولت‌های محلی می‌خواهد نه‌تنها در یارانه‌ها بلکه در مسئولیت‌های سیاسی پوشش بیمه نیز شریک باشند. استراتژی پراگماتیک دولت برای پوشش بیمه درمانی جهانی بر این اصل استوار بود که نخست پوششی وسیع و عمیق ایجاد شود و سپس بحث سوددهی مطرح شود. پس از اجرای مرحله نخست این طرح در سال‌های 2009 تا 2011، دولت مرکزی طرح افزایش سود سیستم بیمه درمانی را به اجرا درآورد که شامل ترغیب شرکت‌های بیمه خصوصی برای مشارکت در بخش بیمه مکمل بود. این استراتژی برنامه‌ریزی‌شده، پراگماتیک و چندمرحله‌ای روند دسترسی تمامی شهروندان به پوشش بیمه‌ای بهتر را تضمین می‌کند.

 

  کمبودها و چالش‌های پیش رو

با وجود رشد سریع صنعت بیمه درمانی در چین، هنوز چالش‌هایی پیش روی این دولت است و در مواردی تامین بودجه آسان نیست. از سوی دیگر این پوشش بیمه‌ای سخاوتمندانه به اندازه‌ای که انتظار می‌رود سودآور نیست. همچنین با اینکه سهم بیمار در پرداخت هزینه‌های درمانی از 60 درصد به حدود 35 درصد کاهش یافته است، باز هم این هزینه‌ها در مقایسه با هزینه‌های مشابه در کشورهای درحال‌توسعه با سطح درآمد بالا و متوسط، زیاد است.

چین اکنون در مرحله جدیدی از اصلاحات بیمه درمانی به سر می‌برد و با چالش‌های مشابه کشورهایی که پوشش بیمه جهانی دارند، دست‌به‌گریبان است. از جمله این چالش‌ها می‌توان به کیفیت توسعه و کنترل هزینه‌ها اشاره کرد. اما درمجموع آنچه دولت چین در زمینه فراگیری جهانی پوشش بیمه انجام داده و موفقیت آن در کوتاه‌مدت، شگفت‌آور است.