سرمقاله
اصول سرمایهگذاری در صندوقهای بیمه اجتماعی
حسین مشیری تبریزی - مدیرکل دفتر آمار و محاسبات اقتصادی و اجتماعی سازمان تامین اجتماعی
هدف از سرمایهگذاری صندوقهای بازنشستگی به دست آوردن حداکثر نرخ بازدهی در یک سطح مشخص ریسک به منظور تامین تعهدات آتی خود است. روش سرمایهگذاری در این نوع صندوقها بسته به اندازه ذخایر و ماهیت طرح بازنشستگی متفاوت است. مهمترین محدودیت یا مشخصه سرمایهگذاری صندوقهای بازنشستگی بحث ماهیت تعهدات آنان است. از این بُعد ریسک سرمایهگذاری در این نوع صندوقها شامل میزان انحراف معیار از نرخ بازدهی است که توان پوشش تعهدات را دارد لذا در این نوع سرمایهگذاریها مسئله تعهدات و ماهیت از اهمیت زیادی برخوردار است. عموما در صندوقهای بازنشستگی، تعهدات بلندمدت و مبتنی بر سطح دستمزدها مشخص نیست. لاجرم در شرایط تورمی که دستمزدهای اسمی رو به افزایش است، سرمایهگذاریهای مذکور به دنبال تامین پوشش تورم خواهند بود. حرکت به سمت سرمایهگذاری در بازار سهام هم در دهههای اخیر از این رویکرد ناشی میشود. در همین حال ویژگیهای اساسی سرمایهگذاریهای صندوقهای بازنشستگی شامل دو مولفه ایمنی و سودآوری است. مولفه ایمنی به این معناست که سرمایهگذاریها باید بهطور موثر و مقرونبهصرفه به طرح تامیناجتماعی در ایفای تعهداتش کمک کنند. ضمن اینکه امنیت داراییها و بازده ناشی از آنها برای استمرار پایداری مالی تامیناجتماعی همواره باید در فرایند اتخاذ تصمیمات مربوط به سرمایهگذاریها توسط مدیران ارشد این حوزه مدنظر قرار بگیرد. مولفه سودآوری هم به این مسئله میپردازد که سرمایهگذاریها باید با پذیرش خطر معقول، حسابشده و قابلقبول جهت تحصیل حداکثر بازده فعالیت کنند و با دیدگاه حصول به یک توازن منطقی توامان بین دو هدف اساسی ایمنی و سودآوری به دست بیایند. حال بحث بر سر این است که چه قواعدی در سرمایهگذاری صندوقهای بازنشستگی دخیل هستند. درواقع ویژگیهای سرمایهگذاریها به ماهیت تعهدات این صندوقها ارتباط پیدا میکند. الگوی سرمایهگذاری صندوقهای با مزایای معین (Defined Contribution) و صندوقهای با حقبیمه معین (Defined Benefit) با هم تفاوت دارند. دلایل متعددی وجود دارد که براساس آن انتظار میرود صندوقهای با مزایای معین داراییهایی با ریسک بالا نسبت به صندوقهای با حقبیمه معین داشته باشند. زیرا در صندوقهای با مزایای معین این امکان وجود دارد که ریسک بین بیمهشدگان جوانتر و مسنتر تقسیم شود که این مسئله صندوقهای مذکور را به نگهداری داراییهایی با ریسک بالاتر و بازدهی بیشتر ترغیب میکند. این تقسیم ریسک در صندوقهای با حقبیمه معین وجود ندارد و از طرف دیگر مدیران صندوقهای با مزایای معین انگیزه کافی برای سرمایهگذاری در داراییهای با بازدهی بالا را دارند. جالب توجه این است که در شرایط عادی چون صندوقهای با مزایای معین توزیع ریسک دارند، میتوانند پرتفوی جسورانهتری داشته باشند، حال آنکه در صندوقهای با حقبیمه معین امکان توزیع ریسک وجود ندارد. نکته بعدی به ابزارهای در دسترس برای سرمایهگذاریهای طرحهای بازنشستگی برمیگردد که عبارتاند از: اوراق قرضه شامل اوراق بهادار دولتی و اوراق منتشرشده توسط موسسههای اعتباری، اوراق قرضه شرکتها، سپردههای بانکی دارای سود، سرمایهگذاری در بازار سهام، مستغلات (داراییهای ثابت) و همینطور اختصاص منابعی برای ساخت مسکن (که عملا در راستای هدف مطلوبیت اجتماعی سرمایهگذاریها به کار گرفته میشود). برای انجام الزامات در سیاستهای سرمایهگذاری صندوقهای بازنشستگی مقرراتی وجود دارد: 1- مقررات سخت ساختار صنعتی (اصلاحات دولتی در آمریکای لاتین و اروپای شرقی گرایش دارند به تاسیس مدیریت صنعتی صندوق بازنشستگی جدید که مجزا از موسسات مالی دیگر است.) 2- مقررات صندوق باید بهگونهای باشد که برگشت سرمایه را تضمین کند. 3- محدودیت در سرمایهگذاریهای مجاز (محدودیت در پرتفوی کمکی برای کاهش خطرات سرمایهگذاری و کاهش پراکندگی نتایج حاصله خواهد بود). عامل تعیینکننده دیگر سیاستهای سرمایهگذاری و دستورالعملها و رویهها برای مدیریت بلندمدت داراییهای یک طرح بازنشستگی است که شامل دو مولفه رسالت و اهداف صندوق و سیاست ترکیب داراییها در سرمایهگذاری است. اهداف سرمایهگذاری صندوق مجموعه نتایج مدیریت سبد داراییهای صندوق را شامل میشود که بانی طرح بازنشستگی میتواند آنها را بهعنوان معیارهای سنجش میزان موفقیت برنامه سرمایهگذاری مورد استفاده قرار دهد. تمامی اهداف سرمایهگذاری باید معیارهای زیر را پوشش دهند: الف) شفافیت و قابلیت اندازهگیری، ب) انطباق با رسالت صندوق، ج) انعکاس قدرت تحمل ریسک از جانب بانی طرح، د) آستانه تحمل ریسک و سیاست ترکیب داراییها. سیاست ترکیب داراییها هم به این مسئله میپردازد که انتخاب ترکیب داراییهای صندوق با توجه به تاثیر مستقیم آن بر عملکرد سرمایهگذاری، از اهمیت بالاتری نسبت به سایر تصمیمات برخوردار است.




