اگرچه نخستین سفر حسن روحانی، رئیس‌جمهور ایران، به کشورهای اروپایی به دلیل انفجارهای تروریستی پاریس فعلا به تعویق افتاده اما یک خبر مهم تا قبل از این اتفاق وجود داشت که برای صنعت حمل‌ونقل ایران بسیار جالب‌توجه بود. این خبر احتمال امضای قراردادی برای خرید هواپیماهای ایرباس است. در صورتی که این معامله سر بگیرد، دست‌کم بخشی از ناوگان هواپیمایی ایران احیا می‌شود و این به معنی کاهش ریسک سفرهای هوایی و افزایش کارآمدی این ناوگان است.

رئیس‌جمهور ایران در توضیح معاملات اقتصادی با فرانسه گفت: «در آستانه سفر به فرانسه مذاکراتی در حوزه‌های گوناگون از جمله حمل‌ونقل، کشاورزی و صنعت، به‌خصوص صنعت خودروسازی (با طرف فرانسوی) انجام شده است و مذاکره بر سر حمل‌ونقل هوایی را هم باید به این مجموعه افزود.» به گفته حسن روحانی در جریان این سفر پروتکل‌هایی امضا خواهد شد که به‌عنوان پایه‌ای برای همکاری‌های صنعتی و تجاری عمل خواهد کرد.

پیش از این عباس آخوندی، وزیر راه و شهرسازی ایران، اعلام کرده بود که مذاکرات با ایرباس و بوئینگ برای خرید و اجاره هواپیماهای مسافربری آغاز شده است.

توافق هسته‌ای وین، که به‌زودی اجرا می‌شود، بخش عمده‌ای از تحریم‌ها را به حال تعلیق درمی‌آورد و برای صنعت هوانوردی این به معنی امکان خرید هواپیماهای جدید است. در صورت اجرای برنامه جامع اقدام مشترک، ایران احتمالا می‌تواند در سال آینده میلادی به‌تدریج هواپیماهای خریداری‌شده را به ناوگان خود اضافه کند.

در حال حاضر ناوگان هوایی ایران 215 هواپیما با قابلیت انجام پرواز در اختیار دارد و امیدوار است تا 5 سال آینده 300 فروند و در 5 سال پس از آن 200 فروند هواپیمای دیگر به این ناوگان افزوده شود. جایگزین کردن هواپیماهای کهنه با هواپیماهای جدید برای ناوگان هواپیمایی ایران امری ضروری به شمار می‌رود، چراکه متوسط عمر هواپیماهای ایران 25 سال و بیشتر است. برنامه جامع اقدام مشترک گامی مهم برای تولیدکنندگان هواپیما به شمار می‌رود و فروش هواپیما به ایران را آسان‌تر می‌کند. هرچند در زمان تحریم‌ها این نوع تجارت با ایران به طور کامل ممنوع نبود، محدودیت‌های زیادی در مورد آن اعمال می‌شد. به هر ترتیب با چشم‌انداز لغو تحریم‌ها، شرکت‌هایی نظیر ایرباس و بوئینگ به ظرفیت‌های عظیم صنعت هوانوردی ایران چشم دوخته‌اند. یکی از امتیازهای توافق هسته‌ای شامل شرکت بوئینگ آمریکا می‌شود که برخلاف بسیاری از شرکت‌های دیگر آمریکایی مجوز دادوستد با ایران را دریافت خواهد کرد. اما در حال حاضر با توجه به احتمال خرید هواپیماهای ایرباس در جریان سفر رئیس‌جمهور به فرانسه، به نظر می‌رسد ایرباس گوی سبقت را از بوئینگ ربوده باشد.

این در حالی است که مقامات صنعت هوانوردی ایران نیز از تمایل این دو شرکت هواپیمایی برای ورود به بازار ایران آگاه هستند. محمد خداکرمی، معاون سازمان هوانوردی ایران، پیش از امضای توافق وین این نکته را خاطرنشان کرده بود که بوئینگ و ایرباس تنها منتظر اجرای توافق هستند و پس از آن فصلی تازه در همکاری‌های ایران با این دو شرکت آغاز خواهد شد.

 

 فرصت‌های ناوگان هوایی فرسوده برای سرمایه‌گذاران

متوسط عمر 25 سال هواپیماهای موجود در ایران فرصت مغتنمی برای تولیدکنندگان هواپیما به شمار می‌رود. میانگین عمر هواپیماهای ایران‌ایر 33 سال است و این شرکت یکی از قدیمی‌ترین هواپیماهای 747 را در اختیار دارد که در ژوئن 1976 ساخته شده است. هواپیماهای سالخورده ایران در مقابل هواپیماهای جوان ناوگان هوایی کشورهای عرب حوزه خلیج‌فارس قرار دارند. متوسط عمر ناوگان‌هایی مانند امارات، اتحاد و قطر و همچنین ترکیش‌ایرویز زیر 7 سال است. این ناوگان‌های هوایی نقش مهمی در حمل‌ونقل‌های هوایی منطقه‌ای و جهانی دارند و تعداد مسافرانی که با آن‌ها جابه‌جا می‌شوند به‌هیچ‌وجه قابل‌مقایسه با هواپیماهای ناوگان هوایی ایران نیست. فرسودگی صنعت هواپیمایی ایران برای این صنعت یک نقطه‌ضعف است، اما برای شرکت‌های تولیدکننده هواپیما یک نقطه قوت به شمار می‌رود. حتی در زمان تحریم‌ها نیز این شرکت‌ها سعی کردند به نوعی روابط خود را با ایران حفظ کنند. گفتنی است بوئینگ چندی پیش در نخستین قرارداد با ایران از سال 1979، به شرکت ایران‌ایر راهنما، نقشه، چارت‌های ناوبری و دیتا فروخته است. برخی مقامات ایرانی نیز می‌گویند بلافاصله پس از لغو تحریم‌ها، 100 فروند هواپیما از بوئینگ خریداری می‌شود. ری کانر، مدیرعامل هواپیماهای تجاری بوئینگ، در این زمینه به رویترز گفت: «قطعا فرصت مناسبی وجود دارد، به‌ویژه با در نظر گرفتن هواپیماهای زیادی که این شرکت درگذشته به ایران فروخته و این ناوگان واقعا فرسوده شده است. اما تا زمانی که دولت موافقت نکند قراردادی امضا نمی‌شود.» این در شرایطی است که دولت اوباما انگیزه زیادی برای ازسرگیری روابط تجاری با ایران دارد و به نظر می‌رسد در صورت اجرای توافق، شرکت بوئینگ برای فروش هواپیما مجوز بگیرد.

 

 خرید سالیانه 90 فروند هواپیما امکان‌پذیر است؟

آن‌گونه که مقامات ایران می‌گویند، ناوگان هوایی ایران هرسال به 80 تا 90 فروند هواپیمای جدید نیاز دارد. البته تردیدی نیست که ظرفیت رشد این صنعت در ایران بسیار وسیع است، اما پرسش اینجاست که آیا منابع مالی مورد نیاز برای خرید این هواپیماها وجود دارد؟ و اگر این‌چنین است آیا زیرساخت لازم برای فعالیت هواپیماهای جدید فراهم شده است؟

تحلیل‌گران بر این باورند که 90 هواپیمای جدید با توجه به وسعت ایران رقم بالایی نیست. برای مثال آمریکا در سال گذشته 82 هواپیمای جدید و چین 184 هواپیمای جدید خریداری کرده است. موضوع این است که در حال حاضر ناوگان هواپیمایی ایران متشکل از 215 فروند هواپیماست و در همین شرایط نیز مشکلاتی مانند تعمیر و نگهداری هواپیماها، آموزش و تاخیرهای مکرر وجود دارد. مرکز هوانوردی در گزارشی در مورد صنعت هوانوردی ایران می‌نویسد: «چالش‌ها و اهمیت به‌روزرسانی زیرساخت‌ها این پرسش را مطرح می‌کند که آیا روند احیای صنعت هوایی ایران می‌تواند به اندازه‌ای که تهران انتظار دارد پرشتاب باشد؟»

مسئولان ایرانی می‌گویند خرید هواپیماهایی با بدنه باریک و پهن در دستور کار است. به این ترتیب باید انتظار ورود انواع جدیدی از هواپیماها را به ایران داشت. در این صورت باید پهنای باندهای فرود هواپیما به گونه‌ای طراحی شده باشد که برای به زمین نشستن و از زمین برخاستن هردو نوع هواپیما مناسب باشد. اما اغلب فرودگاه‌های ایران عمری چند دهه‌ای دارند و مطابق با تکنولوژی روز ساخته نشده‌اند. از سوی دیگر بعضی از تحلیل‌گران صنعت هواپیمایی درباره تعداد هواپیماهایی که صنعت ایران سفارش خواهد داد، برآورد محتاطانه‌ای دارند، زیرا بر این باورند که صنعت هواپیمایی ایران در ابتدا باید کسب‌وکار سودآوری را با بنای یک بازار داخلی و یک قطب بین‌المللی جذاب ایجاد کند و بعضی از کارشناسان اظهار می‌کنند ایران برای شروع باید به سراغ بازار هواپیماهای دست‌دوم و لیزینگ هواپیما برود.بیش از نیمی از هواپیماهای ایران در سه خط هوایی ماهان، ایران‌ایر و آسمان فعالیت می‌کنند. در صورتی که خرید سالیانه 90 هواپیما در دستور کار باشد، هریک از این خطوط هواپیمایی به طور متوسط 15 تا 20 هواپیما دریافت می‌کنند. به این ترتیب این خطوط هواپیمایی نیز باید اقداماتی متناسب با افزایش ظرفیت انجام دهند. 

با وجود چالش‌های پیش رو، ظرفیت صنعت هوانوردی ایران فرصت مغتنمی برای شرکت‌های بین‌المللی است. صنعتی که مدت‌هاست دست‌نخورده باقی مانده. از سوی دیگر ایران جمعیتی 80 میلیونی، جوان و تحصیل‌کرده دارد که یکی از عوامل رشد صنعت هوایی به شمار می‌رود. شاید توسعه صنعت هوایی ایران آنگونه که مقامات تهران امیدوارند در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نباشد، اما در صورت لغو تحریم‌ها آینده‌ای روشن پیش روی این صنعت خواهد بود.