بازگرداندن سرمایه‌های ایرانیان خارج از کشور یکی از موضوعاتی است که اگر در مجرای درست قرار بگیرد، می‌تواند بخش مهمی از مشکلات اقتصادی کشور از جمله کمبود سرمایه و ارز خارجی را رفع کند. در اهمیت این موضوع همان بس که طبق آخرین برآوردها سرمایه ایرانیان خارج از کشور بالغ بر 2 هزار میلیارد دلار می‌شود. جالب اینجاست که این رقم بیش از ارزش تولید ناخالص داخلی ایران در سال ۲۰۱۴ است، که صندوق بین‌المللی پول این شاخص را یک هزار و ۲۸۳ میلیارد دلار برآورد کرده است. همین رقم بزرگ است که باعث شده دولت روحانی برنامه ویژه‌ای را برای جذب بخشی از این سرمایه‌ها فراهم کند. حسن روحانی در سفر شهریور امسالش به مقر سازمان ملل متحد در نیویورک نشستی با ایرانیان مقیم آمریکا داشت و در آنجا خبر داد که ایرانیان می‌توانند سرمایه‌های خود را به داخل کشور برگردانند. البته اجرایی شدن درخواست روحانی شرایطی دارد که از جمله آن تضمین سرمایه‌هایی است که به این صورت وارد کشور می‌شود. طی دو هفته گذشته سفرا و نمایندگان ایران در خارج از کشور به کشور مراجعه کرده و نشست‌هایی را با مقامات ارشد کشور برگزار کرده‌اند. دیدار با رهبر معظم انقلاب، رئیس‌جمهور و وزیر خارجه از جمله آن‌هاست. در همین راستا هفته گذشته نشست سفرا با حضور علی ربیعی، وزیر رفاه، کار و تعاون اجتماعی، برگزار شد. در این نشست، که مدیران ارشد اقتصادی وزارت رفاه، کار و تعاون اجتماعی هم حضور داشتند، ربیعی از طرح دولت برای تضمین سرمایه‌های بازگشتی ایرانیان خارج از کشور خبر داد. ربیعی فرصت را مغتنم شمرد و گفت: «دولت در نظر دارد شرایطی ایجاد کند تا انتقال سرمایه‌های هموطنان خارج به داخل کشور تضمین شود.» وی با اشاره به اینکه یکی از مهم‌ترین راه‌های رسیدن به رشد ۸ درصدی اقتصاد کشور ایجاد فرصت برای سرمایه‌گذاری‌های خارجی است، افزود: «بر همین اساس دولت باید زیرساخت‌های لازم را در این مورد فراهم کند.»

 

  سرمایه‌ها به کجا برود؟

علاوه بر دادن تضمین لازم به ایرانیان سرمایه‌دار خارج از کشور، این سوال هم مطرح است که سرمایه‌های واردشده به کشور در کدام بخش به کار گرفته شود؛ چراکه صاحبان سرمایه در شرایطی راضی به انتقال سرمایه‌هایشان خواهند شد که سودی عاید آن‌ها شود. بخش‌های تولیدی و صنعتی و کشاورزی و راه و... بالقوه توان جذب این سرمایه‌ها را دارند. اما شاید یکی از بهترین مکان‌ها برای جذب این سرمایه‌ها صندوق‌های تامین‌اجتماعی و بازنشستگی باشد. این صندوق‌ها از توان اقتصادی بالایی برخوردارند و میلیون‌ها ایرانی در آن سهم دارند. از همین رو هدایت این سرمایه‌ها به مراکزی که میلیون‌ها حمایت‌کننده دارد، خود بهترین تضمین برای حفظ سرمایه‌ها است. بر همین اساس است که دولت پیش‌قدم شده و به سرمایه‌گذاران ایرانی خارج از کشور نشانی صندوق‌های تامین‌اجتماعی و بازنشستگی را داده است. کما اینکه ربیعی در نشست مشترک به سفرا هم به این موضوع اشاره کرد و گفت: «دولت در نظر دارد با استفاده از ظرفیت تضمینی که در صندوق‌های تامین‌اجتماعی و بازنشستگی وجود دارد، گام‌های مهمی برای جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی بردارد.» ربیعی از آمادگی جمهوری اسلامی ایران برای همکاری با شرکت‌های سرمایه‌گذار که مقدمات آن را سفیران خارج از کشور فراهم می‌کنند، خبر داد و افزود: «هم‌اکنون برخی از شرکت‌های خارجی تولیدکننده دارو برای مشارکت در این حوزه و انتقال دانش دارویی ایران به کشور خود اعلام همکاری کرده‌اند.» البته پیش از این هم ابوالحسن فیروزآبادی، قائم‌مقام وزارت کار، جزئیات بیشتری از این طرح را تشریح کرده بود. به گفته فیروزآبادی،‌ وزارت رفاه، کار و تعاون اجتماعی طراحی جذب ۳۰ میلیارد دلار سرمایه ایرانیان خارج از کشور را برای اجرای پروژه‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری در مناطق مختلف کشور در دستور کار دارد. قائم‌مقام وزیر تعاون، کار و رفاه می‌افزاید: «کارشناسان این وزارتخانه در حوزه اقتصادی در حال طراحی و تدوین شیوه‌های اجرای این طرح هستند. سرمایه‌های بسیار زیادی در اختیار ایرانیان مقیم خارج از کشور است که با جلب اعتماد و ایجاد مشوق‌های لازم می‌توان زمینه بازگشت این منابع مالی و مشارکت این افراد را در اجرای طرح‌های بزرگ اقتصادی فراهم کرد.»

 

  ظرفیت‌های ایرانیان خارج از کشور

اواخر خردادماه امسال بود که سیدجواد قوام شهیدی، دبیرکل شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور، گفت: «میزان سرمایه ایرانیان خارج از کشور حدود 2 هزار میلیارد دلار برآورد می‌شود.» وی در گفت‌وگویی که با ایرنا، خبرگزاری رسمی دولت، داشت اظهار کرد: «براساس برآوردها حدود 6 درصد از جمعیت ایران را خارج‌نشینان تشکیل می‌دهند که جمعیتی حدود 5 میلیون نفر را شامل می‌شوند.» قوام شهیدی افزود: «انتقال سرمایه‌های ایرانیان خارج‌نشین به داخل کشور می‌تواند زمینه‌ساز تحول بزرگی در حوزه اقتصادی باشد.» وی اضافه کرد: «با روی کار آمدن دولت تدبیر و امید در کشور رایزنی‌هایی با ایرانیان خارج از کشور برای سرمایه‌گذاری در داخل انجام شده و تا حدودی نیز این رایزنی‌ها نتیجه‌بخش بوده است.» وی افزود: «این رایزنی‌ها باعث شده تا در سفرهای استانی رئیس‌جمهوری و کاروان تدبیر و امید، تعدادی از سرمایه‌گذاران ایرانی خارج‌نشین نیز در همایش‌های سرمایه‌گذاری حضور یابند و از این طریق طرح‌هایی نیز در سطح استان‌ها در دست اجرا قرار دارد.» دبیرکل شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور گفت: «همچنین سازمان خصوصی‌سازی و سایر وزارتخانه‌ها نیز پیگیری‌هایی را برای جذب سرمایه‌های ایرانیان خارج از کشور دارند. چند ماه پس از این سخنان معلوم شده است که دولت و شخص رئیس‌جمهور ماموریت ویژه‌ای را برای وزارت رفاه و سازمان تامین‌اجتماعی در نظر گرفته است.» سخنان هفته گذشته ربیعی نشان از آن دارد که زمینه برای جذب سرمایه‌های ایرانیان خارج از کشور کاملا فراهم است و حتی تمهیداتی اندیشیده شده است تا سرمایه‌گذاران ایرانی خارج از کشور با خیالی آسوده‌تر سرمایه‌هایشان را به داخل کشور منتقل کنند.

 

  بازی دوسر برد

سرمایه‌گذاری در صندوق تامین‌اجتماعی، با ظرفیت‌هایی که هلدینگ‌های مختلف این صندوق دارند، نه‌تنها برای سرمایه‌های ایرانیان خارج از کشور یک تصمیم پرمنفعت خواهد بود، بلکه با توجه به سابقه ناخوشایندی که در سال‌های گذشته درخصوص هدایت ارزهای ناشی از فروش نفت به سوی واردات وجود داشته، برای اقتصاد کشور یک نسخه شفابخش خواهد بود. بخش انرژی ایران یکی از جذاب‌ترین بخش‌های سرمایه‌گذاری برای سرمایه‌های خارج از کشور است. براساس نظر کارشناسان، تنها توسعه پالایشگاه‌های داخلی می‌تواند 70 میلیارد دلار سرمایه جذب کند؛ بخشی که یکی از بازیگران تاثیرگذار آن هلدینگ انرژی تامین‌اجتماعی با در اختیار داشتن چند شرکت پتروشیمی بزرگ است. از سوی دیگر برای تحقق هدف‌گذاری سند چشم‌انداز 20 ساله باید تا سال 1400 هرسال یک میلیون شغل در کشور ایجاد شود. هدایت سرمایه‌های ایرانیان خارج از کشور به سوی صندوق‌های بیمه‌ای می‌تواند یکی از راهکارهای موثر برای رسیدن به این چشم‌انداز مهم باشد. سیدتقی نوربخش، مدیرعامل سازمان تامین‌اجتماعی، در حاشیه بازدید از نمایشگاه مطبوعات هم تاکید کرده که به یکی از شرکت‌های شستا ماموریت داده تا برای جذب این سرمایه‌ها به طور ویژه فعالیت کند. نوربخش در بازدید از غرفه آتیه‌نو گفت: «یکی از مهم‌ترین حوزه‌های فعالیت شستا حوزه انرژی است که با توجه به ظرفیت خود در آن می‌توانیم سرمایه‌های جذب‌شده را به این سمت هدایت کنیم، که هم به رونق صادرات و ارزآوری کمک می‌کند و هم به رونق اشتغال داخلی. من باز هم تاکید می‌کنم 60 هزار میلیارد تومان پروژه نیمه‌تمام در واحدهای سرمایه‌گذاری این سازمان وجود دارد که برای تامین منابع خود می‌توانند سرمایه‌های ایرانیان خارج از کشور را جذب کنند.»

 

  سرمایه‌های ایرانیان کجاست؟

اینکه در حال حاضر سرمایه‌های ایرانیان در کدام نقطه از جهان است، موضوع تحقیقی است که از سوی نهادهای مختلف در داخل کشور مورد بررسی قرار گرفته است. از جمله مرکز پژوهش‌های مجلس پیش‌تر گزارشی منتشر کرد که نشان می‌دهد هم‌اکنون بیش از 6500 شرکت و افزون بر 1400 ایرانی در بورس دبی سرمایه‌گذاری کرده‌اند. براساس گزارش این مرکز، «سرمایه این عده به بازارهای مالی دبی و ابوظبی جان تازه‌ای داده و باعث رونق و صعود شاخص آن‌ها شده است.» همچنین دوسوم پول‌ها و سرمایه‌های ایرانیان در کشور آمریکا مستقر است. به عبارتی ایرانیان مقیم آمریکا بالغ‌بر 1300 میلیارد دلار سرمایه دارند. اگر برنامه دولت برای جذب این سرمایه‌ها موفق شود و حتی 10 درصد از این سرمایه‌ها به کشور بازگردد، به‌تنهایی عددی معادل 200 میلیارد دلار را شامل می‌شود. این در حالی است که دولت روحانی در سال 94 تنها روی 25 تا 30 میلیارد دلار درآمد نفتی حساب باز کرده و درصدد است کشور را با همین مبلغ اداره کند. اگر بتوان از ایرانیان خارج از کشور کمک گرفت بدیهی است که جانی دوباره به اقتصاد کشور تزریق خواهد شد.