به دنبال ایجاد بحران در روابط ایران و عربستان سعودی، پنج کشور عربی دیگر نیز در همراهی با ریاض، روابط دیپلماتیک خود را با ایران قطع یا به سطح کاردار کاهش دادند. فارغ از اینکه آسیب دیدن کانال‌های دیپلماتیک در شرایط پرتلاطم منطقه چه پیامدهایی برای هردو طرف به دنبال دارد، بخش تجارت و اقتصاد نیز از این تنش سیاسی در امان نمی‌ماند. عربستان سعودی نگرانی آشکاری از بازگشت نفت ایران به بازار دارد و بسیاری دیگر از متحدان ریاض در شورای همکاری خلیج‌فارس در این نگرانی شریک هستند. اغلب کشورهای عرب همسایه ایران در خلیج‌فارس از تولیدکنندگان بزرگ نفت به شمار می‌روند و روشن است که افزایش صادرات نفتی ایران پس از لغو تحریم‌ها، فضا را برای ارائه تولیدات نفتی این کشورها محدودتر می‌کند. اما روابط ایران و کشورهای عربی در حوزه اقتصاد تنها به جنگ نفتی محدود نمی‌شود. ایران با هر شش کشوری که روابط دیپلماتیک خود را با ایران قطع کرده‌اند روابط اقتصادی دارد و در برخی موارد تراز تجاری مثبت از رابطه اقتصادی برد-برد حکایت دارد. برای مثال در سال‌های تحریم و به طور کلی در دهه گذشته، دبی به یکی از بزرگ‌ترین شرکای تجاری ایران تبدیل شد که برخی لقب قطب صادرات مجدد را به آن دادند. در زمانی که تحریم‌های آمریکا و پس از آن اروپا مانع روابط تجاری بین‌المللی با ایران می‌شد، دبی به دروازه‌ای تبدیل شد که کالاهای مورد نیاز ایران به آن صادر می‌شد و سپس از دبی به ایران وارد می‌شد. در مقابل ایران نیز حجم صادرات قابل‌توجهی به امارات متحده عربی دارد. اما اکنون یحیی آل‌اسحاق، رئیس پیشین اتاق بازرگانی، می‌گوید حدود 2 هزار صفحه مطالعه انجام شده تا در صورت حذف دبی از شرکای تجاری ایران، جایگزین آن مشخص شود. اینکه در صورت حذف دبی و دیگر کشورهای عربی چه کشوری می‌تواند جایگزین تجارت ده‌ها میلیارد دلاری ایران در منطقه باشد، خود نیازمند بررسی‌های دقیق و موشکافانه است. در شرایطی که روابط ایران و ترکیه چندان گرم نیست، کشور همسایه و دوست ایران، یعنی عراق، با مشکلات پس از جنگ دست‌وپنجه نرم می‌کند، افغانستان دچار ناامنی است و سوریه نیز درگیر جنگ داخلی است، گزینه‌هایی نظیر تقویت استراتژی نگاه به شرق (به‌ویژه چین) و تقویت روابط با روسیه خودنمایی می‌کند. این در حالی است که عمده صادرات ایران به چین نفت است و نکته مثبت بازارهای عربی این است که هدف صادرات غیرنفتی ایران هستند. در شرایطی که بهای نفت رو به کاهش است، دولت به دنبال ایجاد تنوع در منابع درآمدهای اقتصادی است و تحلیلگران نیز به طور اکید کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی را توصیه می‌کنند.

 

  تجارت 200 میلیون دلاری تهران -ریاض

هرچند تهران و ریاض در دهه گذشته روابط چندان خوبی نداشته‌اند، اما در طول این سال‌ها روابط اقتصادی آن‌ها همچنان برقرار بوده است. ارزش روابط تجاری دوجانبه ایران و عربستان در سال گذشته بیش از 200 میلیون دلار بوده است که حدود 160 میلیون دلار آن را صادرات ایران به عربستان و نزدیک به 40 میلیون دلار را صادرات عربستان به ایران تشکیل می‌دهد. در 8‌ماهه نخست سال جاری نیز ایران بیش از 132 میلیون دلار صادرات به عربستان و در مقابل 40 میلیون دلار واردات داشته است. با توجه به اینکه این آمار تنها مربوط به 8ماهه نخست سال جاری است، می‌توان گفت امسال در مقایسه با سال گذشته روابط تجاری دوجانبه رشد داشته است.

 

   امارات، قطب صادرات مجدد

برخلاف روابط تجاری چند صد میلیون دلاری ایران و عربستان، روابط اقتصادی تهران با دبی چند میلیارد دلاری است. دبی که در سال‌های تحریم ایران به بندرگاهی برای ورود کالا به ایران تبدیل شده بود، در سال گذشته بیش از 12 میلیارد دلار صادرات به ایران داشته است. در مدت مشابه، صادرات ایران به امارات بیش از 4 میلیارد دلار بوده و حجم صادرات ایران در 8 ماه نخست سال جاری بیش از 3 میلیارد دلار برآورد می‌شود.

برخی کارشناسان بر این باورند که اهمیت تجاری ایران برای امارات متحده عربی به اندازه‌ای است که این کشور نه‌تنها در سال‌های تحریم تسلیم فشار آمریکا نشد، بلکه در شرایط کنونی نیز موضع‌گیری بسیار تندی در سطح قطع روابط دیپلماتیک نداشته است. علاوه بر تعامل‌های اقتصادی، گردشگران ایرانی نیز یکی از مهم‌ترین گروه‌های گردشگران دبی به شمار می‌روند که درآمد قابل‌توجهی برای صنعت گردشگری امارات متحده عربی به همراه می‌آورند.

 

  تجارت با کویت و عمان

ارزش روابط تجاری ایران و کویت نیز از مرز 250 میلیون دلار می‌گذرد. ایران صادراتی 160 میلیون دلاری به کویت دارد و در مقابل حدود 60 میلیون دلار کالا از کویت وارد می‌کند. این کشور از بزرگ‌ترین مشتریان سیمان ایران است و مانند سایر کشورهای منطقه علاقه‌مند است از ایران دام و طیور زنده وارد کند. به طوری که بیش از 73 میلیون دلار از صادرات ایران به این کشور تنها مربوط به حیوانات زنده است.

از سوی دیگر ایران نیز حجم عمده‌ای از وسایل نقلیه موتوری را از طریق این کشور وارد می‌کند. در این میان روابط تجاری ایران و عمان با توجه به عمق روابط دیپلماتیک آن‌ها بسیار خوب است. می‌توان این کشور را بعد از امارات بهترین شریک تجاری ایران در میان کشورهای عربی معرفی کرد. عمان به‌عنوان میانجی در مذاکرات ایران و آمریکا نقش‌آفرینی کرد و درواقع زمینه را برای دستیابی به توافق هسته‌ای فراهم آورد. در تجارت با عمان کفه ترازوی صادرات به نفع ایران سنگینی می‌کند و تراز تجاری ایران در این مبادلات بیش از 200 میلیون دلار مثبت است. ایران در سال گذشته توانست 283 قلم کالا به ارزش بیش از 300 میلیون دلار به عمان صادر کند و در مقابل 71 میلیون دلار در قالب 127 قلم کالا از این کشور وارد کند. محصولات فولادی در صدر اقلام صادراتی ایران به عمان هستند و سهم حیوانات زنده نیز در این میان بالاست. به این ترتیب در صورت قطع ارتباط اقتصادی این کشور، تولیدکنندگان فولاد و دامپروران باید به فکر بازار جایگزینی برای محصولات خود باشند.

 

  افت روابط تجاری با بحرین

ارزش روابط تجاری ایران و بحرین در سال جاری در مقایسه با سال گذشته افت زیادی داشته است. در این میان کفه ترازو به نفع صادرات بحرین به ایران سنگین‌تر است و در مقابل تراز تجاری ایران منفی است. یکی از عمده‌ترین واردات ایران از بحرین سنگ‌آهن به‌هم‌فشرده است و روغن‌های سبک. سیستم صوتی خودرو نیز از دیگر کالاهایی است که از بحرین به ایران وارد می‌شود.

 

  سودان و جیبوتی

ایران در سال گذشته بیش از 9 میلیون دلار و در 8‌ماهه نخست سال جاری بیش از 13 میلیون دلار صادرات به جیبوتی داشته است و در مقابل ارزش واردات ایران از این کشور حدود 20 هزار دلار است. ایران و سودان تا سال گذشته روابط تجاری داشتند که از 250 هزار دلار تجاوز نمی‌کرد. اما از ابتدای سال جاری تا آبان‌ماه ایران 37 میلیون و 656 هزار دلار کالا به سودان صادر کرده است و در مقابل واردات ایران از سودان تنها 181 هزار  و 633 دلار برآورد می‌شود.

منابع: فارین پالیسی، فاینشنال‌تایمز

میدل ایست مگزین