هفته گذشته برنامه «با من بخوان» برنده جایزه بین‌المللی ترویج کتابخوانی «ایبی–آساهی» شد. این جایزه از سوی دفتر بین‌المللی کتاب برای نسل جوان (IBBY) هردو سال یک‌بار به دو گروه یا موسسه‌ای اهدا می‌شود که با انجام فعالیت‌های چشمگیر، سهم پایداری در اجرای برنامه‌های ترویج کتابخوانی کودکان و نوجوانان داشته باشند. امسال موسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان با برنامه «با من بخوان» از ایران، به همراه «برادر بزرگ موشه» (Big Brother Mouse) شهر لانگ پرابنگ، از کشور لائوس، از میان 11 نامزد جایزه آساهی 2016 موفق به دریافت این جایزه شدند. با زهره قایینی، سرپرست موسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان، درباره این جایزه و طرح «با من خوان» گفت‌وگو کردیم که در ادامه آن را می‌خوانید.

 

 چه شد که به فکر اجرای برنامه «با من بخوان» افتادید؟

برای کسانی که دست در کار ادبیات کودکان دارند، ترویج کتابخوانی یک اصل است. به عقیده من جامعه ما از گروه جوامعی است که ادبیات کودکان از آموزش‌وپرورش آن جداست و درحقیقت در برنامه پرورشی کودکان جایی برای ادبیات کودکان نیست. در چنین وضعی بیشتر کودکان تجربه بهره بردن از دنیای ادبیات کودکان را که می‌تواند تاثیر پایداری در زندگی و رفتارهای آن‌ها داشته باشد، ندارند. این موضوع در مورد کودکانی که در مناطق محروم زندگی می‌کنند بیشتر صادق است. سال‌ها یا شاید دهه‌هاست که گروه‌های ترویج‌گر علاقه‌مند به کودکان در مناطق محروم با ساخت کتابخانه‌های کوچک می‌کوشند کتاب را در دسترس این گروه قرار دهند. بررسی‌های ما نشان می‌داد که تا کتابدار و مربی آموزش‌دیده نباشد این کتاب‌ها به‌درستی خوانده یا از آن‌ها بهره برده نمی‌شود. «با من بخوان» ایده‌ای فراتر از تاسیس کتابخانه‌های روستایی یا کتابخانه‌ها در مناطق محروم شهری دارد. تفاوت اساسی کار ما با دیگران این است که اگر جایی را به‌عنوان هدف برنامه «با من بخوان» تشخیص دادیم و برای آن بودجه تامین شد، ابتدا نیازهای آن‌ها را بررسی می‌کنیم. بخشی از کار ما بررسی موضوع سواد پایه در این مناطق است. این کودکان توانایی خواندن دارند؟ اگر این کودکان بخواهند سواد پایه را بیاموزند با روش‌ها و موادی که در اختیار دارند چنین چیزی ممکن است؟ بنابراین پس از بررسی‌های اولیه، بسته‌های متفاوت مانند بسته‌های آواورزی، الفباورزی، بسته‌های کتاب‌های محیط‌زیستی، بسته‌های کتاب‌های ارزش‌های زندگی و... برای آن‌ها فرستاده می‌شود. در این مورد هم تنها کتاب‌های باکیفیت را در دسترس این کودکان می‌گذاریم. بنابراین «با من بخوان» هر کتابی را از هر ناشری نمی‌پذیرد.

 

 این طرح چه زمانی عملی شد و چه نهادهایی از آن حمایت کردند؟

«با من بخوان» در سال‌های دهه 80 به طور محدود از دل کمک به سوادآموزی پایه و خواندن با کودک کار در مراکز تهران شروع شد و پس از سال‌ها آزمون در خانه‌های کودک تهران (مراکز غیردولتی کودکان کار و خیابان) در سال 1390 از تهران فراتر رفت و این برنامه را در قالب تشکیل یک کتابخانه فعال در منطقه محروم حسن‌آباد مشیر یزد اجرا کرد. در این دوره همزمان با جلب پشتیبانی دفتر جهانی کتاب برای نسل جوان (ایبی) و جامعه یاوری فرهنگی توانستیم بخشی از استان خراسان جنوبی را زیر پوشش ببریم. اکنون برنامه «با من بخوان» در سیزده منطقه کشوری در حال اجراست.

 

 استقبال از این برنامه چگونه بوده و تاثیرگذاری آن به چه صورت ارزیابی می‌شود؟

در این باره باید با مربیان محلی این برنامه گفت‌وگو شود و نظر آن‌ها را جویا شد. اما با توجه به اینکه ما نظرها و دیدگاه‌های این مربیان را همواره مستند می‌کنیم، باید گفت که استقبال از این برنامه فراتر از انتظار است. آن هم در جامعه‌ای که دسترسی کودکان در مناطق محروم به کتاب‌های باکیفیت کم است و البته دلیل آن هم وضعیت اقتصادی کشور و رکود بنگاه‌های تولیدی و بازرگانی است که به طور طبیعی از این برنامه حمایت می‌کنند.

اکنون باید گفت که درخواست برای اجرای این برنامه در ایران بسیار گسترده است، اما ظرفیت‌ها و بودجه ما محدود است. نمی‌توانیم به همه درخواست‌ها پاسخ دهیم مگر اینکه خود آن‌ها بکوشند پشتیبانی‌های محلی یا منطقه‌ای و ملی را برای اجرای برنامه «با من بخوان» در منطقه خود پیدا کنند.

 

 این برنامه در میان نهادهای دولتی و خصوصی حامیانی دارد؟ 

طیف حامیان ما بسیار گسترده است؛ از حامیان مالی تا حامیان معنوی. از دفتر بین‌المللی برای نسل جوان که معتبرترین نهاد ادبیات کودکان در سطح جهانی است، که دو جایزه هانس کریستین آندرسن و آساهی را برگزار می‌کند، تا جامعه یاوری فرهنگی که از نگاه ما آگاه‌ترین جامعه مدرسه‌سازی در ایران است، زیرا مدرسه‌سازی را با مدرسه یاری در هم آمیخته است. شرکت‌های بخش خصوصی از بنیاد علمی گرامی تا شرکت عمران آذرستان و شرکت سازور سازه آذرستان که با کمک آن‌ها اکنون یک الگوی پایدار از ترویج کتابخوانی و دسترس‌پذیر کردن کتاب‌های باکیفیت برای کودکان در ایرانشهر و زابل و همچنین برای کارگران در محل یکی از کارخانه‌های آن‌ها (سازورسازه) اجرا می‌شود، برنامه‌ای که می‌تواند الگویی برای همه کارخانه‌داران ایران باشد. همچنین نیکوکاران فرهیخته‌ای که کمک‌های خود را ماهانه یا سالانه یا در موقعیت‌های خاص به صندوق توانمندسازی کودکان محروم و کار و خیابان (وابسته به موسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان) واریز می‌کنند و نمی‌توانیم نام همه آن‌ها را یک‌به‌یک بگوییم. همچنین باید به پشتیبانی‌های معنوی آموزش‌وپرورش استان‌هایی مانند خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان، کوهدشت و سیرجان و مراکز کودکان کار و کودکان در مناطق محروم و بیمارستان محک یا انجمن‌های مردم‌نهادی همچون انجمن حقوق کودک، انجمن شاه‌پری در سیستان و بلوچستان و... اشاره کنم.

 

 چه شد که طرح «با من بخوان» نامزد جایزه ایبی آساهی شد؟

این جایزه از سوی دفتر بین‌المللی کتاب برای نسل جوان هردو سال یک‌بار به دو نهاد اهدا می‌شود و پشتیبان مالی آن روزنامه آساهی–شیمبون ژاپن است. برای نامزد شدن برای این جایزه، که جایزه ایبی–آساهی نام دارد، باید شاخه‌های ملی دفتر بین‌المللی در هر کشور هردو سال یک‌بار نهاد یا برنامه‌ای را که در کار ترویج کتابخوانی شایسته دریافت این جایزه است به دفتر بین‌المللی کتاب برای نسل جوان ایبی معرفی کند. شاخه ملی دفتر بین‌المللی در ایران شورای کتاب کودک، قدیمی‌ترین نهاد غیردولتی ادبیات کودکان ایران، است که برای سال 2016 برنامه «با من بخوان» را معرفی کرد.

 

 این جایزه چه جایگاهی در جهان دارد و چه تاثیری بر موسسه شما خواهد داشت؟

این جایزه معتبرترین جایزه بین‌المللی برای ترویج مطالعه است و اعتبار خود را نه از روزنامه آساهی–شیمبون ژاپن، بلکه از دفتر بین‌المللی کتاب برای نسل جوان می‌گیرد که مجری برگزاری این جایزه است. طبیعی است که هر کشور و هر نهادی که این جایزه را به خانه می‌برد، درحقیقت فراتر از ارزش‌های مادی و معنوی آن، دارای یک اعتبار ویژه می‌شود که از راه آن می‌تواند ترویج مطالعه را در جامعه خود در سطحی بالاتر و کیفی‌تر پیش ببرد.

 

 در آینده چه برنامه‌هایی دارید و چه استان‌هایی قرار است به این طرح بپیوندند؟

آرزوی بزرگ ما این است که همه کودکان ایرانی و فراتر از آن، همه کودکانی که می‌توانند به زبان فارسی بخوانند مانند کودکان افغان یا تاجیک، بتوانند از ارزش‌ها و کارآمدی این شیوه از کتابخوانی بهره ببرند. می‌خواهیم با نهادهای دولتی یا نیمه‌دولتی درگیر خواندن مانند نهاد کتابخانه‌های عمومی یا کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در ارتباط قرار بگیریم تا با همیاری هم ،ضعف کتابخوانی در ایران امروز را ارزیابی و راه‌های گسترش آن را پیدا کنیم. انجام آن در هرجا و در هر استانی وابسته به این است که نهادهای آن استان چقدر می‌خواهند کودکانشان کتاب‌های باکیفیت در دسترس داشته باشند و نهادهای پشتیبان آن‌ها مانند شرکت‌های تولیدی و بازرگانی می‌خواهند از این برنامه پشتیبانی کنند. این برنامه تنها زمانی می‌تواند به سقف بلند آرزوی خود برسد که همگان با دسترس‌پذیر کردن کتاب‌های باکیفیت برای همه کودکان یا همان شعار برنامه که «همه کودکان حق ‌دارند کتاب‌های باکیفیت بخوانند» است همکاری کنند.