پس از خروج آمریکا از برجام و بازگشتن تحریم‌های ظالمانه آمریکا در دوران ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ، بازار لوازم خانگی ایران دچار آشفتگی و نوسانات قیمتی بسیاری شد، اما پس از گذشت دوره‌ای و با تصویب ممنوعیت ورود لوازم خانگی در سال 1397 به نظر می‌رسید که فرصتی جدید برای تولیدکنندگان داخلی فراهم شده است. آمارها نیز نشان می‌داد که تولید داخلی در قالب برندهای مختلف، جانی دوباره گرفته است. هرچند در این میان برخی معتقد بودند که این ممنوعیت سبب تنبلی و بی‌تحرکی تولید داخلی و عدم توان آنها برای ارتقاء کیفی و رقابت‌پذیری‌شان خواهد شد.

 

رشد 50 درصدی

بر اساس سالنامه‌های آماری وزارت صنعت، ‌معدن و تجارت، صنعت لوازم خانگی از جمله صنایعی بود که تحت تأثیر ممنوعیت‌های وارداتی در سال ۹۷، رشد قابل توجهی را تجربه کرد. بررسی آمار مربوط به تولید چهار قلم اساسی گروه لوازم خانگی نشانگر آن است که پس از ممنوعیت واردات، تولید لوازم خانگی‌ از قبیل تلویزیون، یخچال و فریزر و ماشین لباسشویی حدود ۵۰ درصد رشد داشته است. البته ناگفته نماند شرکت‌های کره‌ای - که سهم قابل توجهی از بازار ایران را در اختیار داشتند - همزمان با تحریم‌های یک‌جانبه، با بدعهدی تصمیم به خروج رسمی از بازار کشور گرفتند، اما در این سال‌های ممنوعیت خبری از محو شدن رد‌‌پای برندهای خارجی مختلف از بازار لوازم خانگی ایران نبود؛ چرا‌که قاچاق این اقلام سبب شد تا همچنان فروش آنها ادامه یابد. به عنوان مثال، در کالایی مانند تلویزیون همچنان بازار شاهد انواع برندهای خارجی چینی، کره‌ای و‌... است که با عنوان تلویزیون کوله‌بری از غرب کشور یا ته‌‌‌‌لنجی از جنوب کشور فروخته می‌شود؛ با این تفاوت که این‌بار این برندها بدون تابلویی رسمی کالاهای خود را در حالی عرضه می‌کنند که هیچ مسئولیتی نیز در قبال آن هم ندارند و خبری از گارانتی و خدمات پس از فروش برای این برندهای خارجی نیست! این بازار به حدی مملو از واردات است که حمیدرضا غزنوی - سخنگوی اتحادیه تولیدکنندگان لوازم خانگی- معتقد است با توجه به تعداد زیاد مرزنشینان، صدها هزار دستگاه لوازم خانگی از طریق تعاونی مرزنشینان در حال ورود به کشور است و متأسفانه این اقدام، جنبه قانونی پیدا کرده است. وی می‌افزاید: «مرزنشینان با توجه به شرایط جغرافیایی و اقتصادی محل زندگی خود قادر به فروش لوازم خانگی واردشده نیستند. به همین دلیل، در واقع این واردکنندگان هستند که با سوءاستفاده از سهمیه مرزنشینان اقدام به واردات لوازم خانگی کرده و آنها را در بازارهای سرتاسر کشور توزیع می‌کنند. در حال حاضر بازار لوازم خانگی شاهد فروش حجم انبوهی از برندهای خارجی و وفور آن در بازار است. این در شرایطی است که ۵۰ درصد بازار تلویزیون از برندهای خارجی تشکیل شده و به نظر می‌رسد واردات این کالا از طریق سهمیه مرزنشینی با قوانین مربوط به ممنوعیت واردات کاملاً در تضاد است.»

 

شکستن کمر تولید

از مدتی قبل، زمزمه‌هایی مبنی بر آزادسازی واردات لوازم خانگی از کره‌جنوبی مطرح شد. کار به جایی رسید که سید ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهوری اخیراً در دیدار برگزیدگان و فرهیختگان خراسان جنوبی ضمن اشاره به اینکه برخی افراد در تلاش هستند محصولات کره‌ای دوباره وارد کشور شود، اظهار کرد: «تولید تایر و لوازم خانگی از جمله صنایعی بود که از تحریم‌ها فرصتی برای رشد خود خلق کردند. دولت اجازه نخواهد داد واردات بی‌رویه بخش‌های تولیدی در حال رشد کشور را تحت تأثیر قرار دهد. داخلی‌سازی باید در کشور رونق یابد. این سیاست دولت است و با قوت دنبال خواهد شد.» این اظهارات در حالی رخ داد که به نظر می‌رسید فشارها برای آزاد شدن واردات لوازم خانگی ادامه دارد تا اینکه خبری مبنی بر تأکید مقام معظم رهبری با واردات لوازم خانگی و دستور به رئیس‌جمهور برای جلوگیری از آن منتشر شد. رهبر انقلاب در نامه‌ای اعلام کردند که «این موضوع بسیار مهمی است، اگر این خبر (گشایش واردات از دو شرکت کره‌جنوبی) راست باشد به معنای شکستن کمر شرکت‌های لوازم خانگی داخلی است که تازه توانسته‌اند قدری روی پا بایستند، جداً جلوی این مشکل را سد فرمایید.» پس از این مکاتبه و رهنمود ایشان، رئیس‌جمهوری دستور ممنوعیت واردات لوازم خانگی را صادر کرد. البته مهدی صادقی‌نیارکی، معاون وزیر صمت پیش از این درباره این مسأله گفته بود که در چهار ماه نخست امسال نسبت به مدت مشابه سال قبل، ۴۰ درصد رشد تولید در کشور به ثبت رسیده است. این در حالی است که آمار یادشده در سال ۹۹ نسبت به سال ۹۸ با ۷۰ درصد افزایش تولید ثبت شده است. امسال نیز برنامه تولید 16.5 میلیون دستگاه لوازم خانگی بزرگ و کوچک داریم. وی همچنین درباره واردات لوازم خانگی، ادامه داد: «به استناد احکام دائمی تولید و توسعه، دولت فقط می‌تواند موانع تعرفه‌ای داشته باشد و ضوابط فنی ایجاد کند، ممنوعیت واردات بر اساس احکام دائمی امکان‌پذیر نیست. ممنوعیت بر اساس مصوبه سران قوا در سال ۹۷ تنظیم شد و با توجه به تمدید در اردیبهشت‌ماه سال ۱۴۰۰ تا پایان سال این ممنوعیت ادامه دارد.»

 

دلگرمی تولیدکنندگان ایرانی

پس از ممنوعیت واردات لوازم خانگی، نظرات مختلفی در این باره مطرح شد اما تقریباً همه آنها بر این مسأله که حمایت از تولید داخلی باید ادامه یابد و این تصمیم یکی از گام‌های اساسی در این زمینه بود، اتفاق‌نظر نسبی داشتند. عزت‌الهل اکبری تالارپشتی - رئیس کمیسیون صنایع و معادن مجلس شورای اسلامی-  در واکنش به این اعلام ممنوعیت در صفحه شخصی خود در توئیتر نوشت: «فرمان رهبر فرزانه انقلاب در حمایت از تولید داخل لوازم خانگی‌ و ابلاغ فوری رئیس‌جمهور به وزارتخانه‌های ذی‌ربط، موجب دلگرمی تولیدکنندگان ایرانی شده است. مرز‌بندی دقیق در دیپلماسی اقتصادی به نفع تولید ملی و حضور مؤثر در بازارهای صادراتی یک ضرورت حتمی است.» تولیدکنندگان نیز معتقدند در حال حاضر اتفاق جدیدی رخ نداده و فقط زمینه برای حمایت از تولید‌کنندگان داخلی و برنامه‌ریزی بلندمدت آنها فراهم شده است. حمیدرضا غزنوی - سخنگوی انجمن تولیدکنندگان لوازم خانگی- در این باره اظهار کرد که با مصوبه جدید جلوی واردات کالاهایی با مشابه تولید داخل از طرق یادشده نیز گرفته شود. وی تصریح کرد: «مصرف کالاهای خارجی رفاه زودگذر خواهد داشت، اما آثار مخربی بر اقتصاد کشور می‌گذارد.» وی در ادامه درباره نگرانی‌هایی که درباره انحصار در صنعت لوازم خانگی و امکان دچار شدن این صنعت به وضعیت بازار خودرو به وجود خواهد آمد، اظهار کرد: «صنعت خودرو در ایران از سوی دولت اداره می‌شود و ۹۵ درصد بازار خودرو دست دو شرکت است، اما در صنعت لوازم خانگی حدود هزار و ۵۰۰ واحد فعالیت می‌کنند. بنابراین در این صنعت انحصار نیست. در این میان عده‌ای صنعت شکست خورده خودرو را نماد تولید ملی قرار داده‌اند. با این حال، تولیدات داخلی به لحاظ قیمت و کیفیت تنوع زیادی دارند.» غزنوی با بیان اینکه برای رسیدن به کیفیت مطلوب و منطقی شدن قیمت‌ها باید به تولید انبوه برسیم، گفت: «برای رسیدن به این اهداف باید بازار داشته باشیم، بنابراین باید از ورود غیرمنطقی کالاهای خارجی جلوگیری شود تا ما به یک کشور صنعتی تبدیل شویم. برای راضی شدن مصرف‌کنندگان نیز باید در بحث کیفیت، خدمات پس از فروش و قیمت نیز رقابت بهتری ایجاد شود. در نهایت بعد از حفظ و تأمین بازار داخل، می‌توان سرریز تولیدات را صادر کرد.» محمد‌حسین اسلامیان،  نایب‌رئیس اتحادیه فروشندگان لوازم خانگی نیز در این باره به «آتیه‌نو» گفت: «قانون ممنوعیت واردات لوازم خانگی تا پایان سال ۱۴۰۰ بود و اگر قرار باشد دوباره این کار ادامه پیدا کند، نیاز به تصویب سال ۱۴۰۱ دارد. به هر حال عدم واردات نمی‌تواند مادام‌العمر و دائمی باشد.» وی افزود: «در بخشی که ما تولید داریم، واردات لوازم خانگی می‌تواند به آن بخش آسیب بزند. این کار می‌تواند تأثیرگذار باشد، اما در بخش‌هایی که تولید نداریم و نیاز بازار وجود دارد، امروز این نیاز از طریق قاچاق مرتفع می‌شود. در این بخش باید واردات قانونی انجام شود تا بتوانیم تعرفه قانونی بگیریم و میزان قاچاق نیز کاهش پیدا کند.» اسلامیان تأکید کرد: «اگر بخواهیم عقلانی نگاه کنیم؛ در هیچ جای دنیا، ممنوعیت‌هایی از این دست به صورت دائم نبوده؛ چراکه ممنوعیت دائمی انحصار و فساد به وجود می‌آورد. اگر بخواهیم رقابتی ایجاد شود که بازار و صنعت پویای در حوزه لوازم خانگی داشته باشیم باید اجازه رقابت بدهیم و جلوی هرگونه انحصار و فساد را بگیریم. امیدواریم زیرساخت‌های لازم برای تولید نیز وارد شود تا بتوانیم تولید‌کننده قدرتمندی در حوزه لوازم خانگی؛ دست‌کم در سطح منطقه خود باشیم.» حالا باید منتظر ماند و دید دولت برای اجرای هرچه بهتر این قانون جدید؛ یعنی تمدید ممنوعیت واردات عزم خود را جزم خواهد کرد یا نهایتاً همچنان ما شاهد انواع لوازم خانگی در برندهای مختلف خارجی خواهیم بود و زور واردکنندگان به تولیدکنندگان خواهد چربید؟