سطح‌بندی خدمات درمانی

وی در ادامه با اشاره به اینکه ما در سازمان تأمین‌اجتماعی از سال‌های دور برای رسیدن به عدالت، سطح‌بندی خدمات درمانی را آغاز کرده‌ایم، گفت: «در زمانی که من معاون درمان سازمان بودم، سطح‌بندی را گسترش و توسعه دادیم و در این دوره نیز همکاران ما در معاونت درمان این کار را ادامه دادند و یک برنامه سطح‌بندی جامع و کامل ارائه کردند؛ برنامه‌ای که چندی قبل در هیأت‌مدیره سازمان نیز به تصویب رسید.»

این عضو هیأت‌مدیره سازمان تأمین‌اجتماعی افزود: «در این برنامه مصوب، موارد خوبی پیش‌بینی شده است. ما در برخی مناطق بر اساس سطح‌بندی، خدمت مستقیم ارائه می‌دهیم و در مناطقی دیگر (که با سطح‌بندی ما تناسبی ندارد) خرید خدمت می‌کنیم که آن نیز بر اساس سطح‌بندی است.»

همتی با بیان اینکه مسئولیت و تولیت نظام سلامت بر عهده وزارت بهداشت است، اظهار کرد: «وزارت بهداشت مطالعات وسیع و پیمایشی ملی را برای سال 1404 انجام داده است. بر اساس این مطالعات، نیازهای کشور، احصا و برنامه مشخصی برای ارائه خدمات درمانی تدوین‌ شده است. ما نیز برای سطح‌بندی خدمات درمانی از آن برنامه استفاده کردیم.»

وی افزود: «بر این اساس، اگر وزارت بهداشت در منطقه‌ای در حال ساخت بیمارستان است و میزان دسترسی مردم را برای ارائه خدمات درمانی رفع می‌کند، قاعدتاً ما نیازی به احداث بیمارستان نخواهیم داشت و خرید خدمت را در آنجا دنبال خواهیم کرد. همچنین در مکان‌هایی که این امکان وجود نداشته باشد نیز اقدام به تولید خدمت می‌کنیم.»

 

تقسیم سطح‌بندی

عضو هیأت‌مدیره سازمان تأمین‌اجتماعی با اشاره به تقسیم سطح‌بندی در قالب خدمات بستری و خدمات سرپایی نیز گفت: «در اینکه توزیع بیمه‌شدگان متغیر و نامتناسب است، شکی نیست اما باید توجه کرد که طرف حساب سازمان تأمین‌اجتماعی بیمه‌شدگان جامعه کارگری هستند که اجباری و یا اختیاری تحت پوشش رفته‌اند.»

همتی ادامه داد: « در کشور استان‌هایی وجود دارند که به‌ واسطه وجود کارخانه‌ها، از کارگران بیشتری برخوردارند و در مقابل مناطقی هستند که شمار نیروی کاری که باید طبق قانون تحت پوشش بروند، از حد استاندارد کمتر هستند. امید است به‌روزی برسیم که در مناطق محروم سرمایه‌گذاری‌های خوبی صورت گیرد و مردم آن مناطق نیز از خدمات بیمه‌ای بهره‌مند شوند.»

وی با اشاره به شاخص‌های سطح‌بندی خدمات گفت: «یکی از مهم‌ترین شاخص‌ها در بخش بستری، جمعیت بیمه‌شده است.  شاخص دیگر، امکانات موجود کشوری است. ما فاصله تخت موجود تا تعداد تخت‌ها مطلوب را نیز بر اساس اطلاعات وزارت بهداشت، معین و نسبت تخت‌ها را محاسبه کرده و امتیاز داده‌ایم. شاخص بعدی، لایه‌های ارائه خدمت است. بر اساس این شاخص، استانی که هیچ‌گونه مرکز درمانی و بخش بستری نداشته باشد، در اولویت است. بر اساس اطلاعات ما،70  شهر فاقد مرکز درمانی هستند که باید در بخش مراکز درمانی سرپایی اولویت‌بندی شوند.»

این عضو هیأت‌مدیره سازمان تأمین‌اجتماعی افزود: «بر اساس برنامه سطح‌بندی وزارت بهداشت، 44 شهرستان نیاز به لایه اول خدمات بستری، 249 شهرستان نیاز به لایه دوم و 115 شهرستان نیز نیاز به لایه سوم خدمات دارند.»

نیازسنجی مراکز درمانی

همتی گفت: «در زمینه تجهیزات با فناوری بالا نیز نیازسنجی انجام‌ شده و با بازخوانی نیازها، مقدار نیاز مراکز درمانی به این تجهیزات احصا شده است. البته در هیأت‌مدیره سازمان با توجه به نیاز بیمارستانی و بحران کرونا، با احداث 551 تخت بیمارستانی بخصوص در بخش سی‌سی‌یو و آی‌سی‌یو موافقت شده که تا پایان امسال راه‌اندازی می‌شوند.» وی گفت: «سازمان شاخص‌هایی مانند توان جذب نیروی تخصصی، شرایط اقتصادی و اجتماعی منطقه‌ای و مانند آنها را مدنظر قرار داده است. همچنین امتیازاتی برای هرکدام در نظر گرفته‌ شده و اکنون ما بر اساس امتیازبندی‌ها می‌دانیم که باید در کجا بیمارستان بسازیم و کجا باید خدمات را توسعه دهیم.» همتی اضافه کرد: «در بخش سرپایی نیز شاخص‌های دیگری تعیین ‌شده است. به‌ عنوان‌ مثال، جمعیت بیمه‌شده، تعداد مراکز درمانی موجود در استان، تعداد مراکز درمانی طرف قرارداد، فاصله تا اولین مرکز سرپایی تأمین‌اجتماعی و غیره در سطح‌بندی لحاظ می‌شوند که امیدواریم بتوانیم در قالب یک برنامه پنج ساله آن را محقق کنیم.»

 

احصای نابرابری‌ها و محرومیت‌ها 

در ادامه این وبینار، محمدرضا واعظ‌مهدوی، رئیس انجمن علمی ‌اقتصاد سلامت ایران نیز با اشاره به مقوله عدالت در سلامت گفت: «نظام‌های سلامت دارای سه سطح از هدف هستند؛ سطح نخست دسترسی به خدمات دارای کیفیت بهتر و بالاتر، سطح دوم عدالت، یعنی تأمین دسترسی همگانی به خدمات و سطح سوم پایداری منابع است.» وی با اشاره به شاخص‌های عدالت افزود: «باید دید آیا برخورداری از امکانات برای همه خدمت گیرندگان فراهم‌ آمده یا خیر؟ سؤال این است که آیا خدمات ارائه‌ شده تأمین‌اجتماعی برای همه بیمه‌شدگان در تمام نقاط کشور فراهم است؟» واعظ‌مهدوی بابیان اینکه شاخص «میانگین» به‌ تنهایی کفایت نمی‌کند و باید از چالش میانگین عبور کنیم و به توزیع شاخص در مناطق جغرافیایی مختلف کشور برسیم، تأکید کرد: «بر اساس یکی از گزارش‌های سازمان تأمین‌اجتماعی، در برخی مناطق بیمه‌شدگانی وجود دارند که دسترسی به خدمات درمانی برای آن‌ها فراهم نیست. این خدمات شامل خدمات تأمین‌اجتماعی یا خدمات دانشگاه‌های علوم پزشکی، بخش دولتی و یا حتی خیریه نیز می‌شود.» رئیس انجمن علمی‌اقتصاد سلامت ایران افزود: «در سایر بخش‌ها نیز ما با این مسئله مواجه هستیم. این موضوع واضح است که مثلا در درآمد شهر و روستا، نابرابری وجود دارد و یا اینکه اگر میانگین تخت‌های بیمارستانی در کشور عدد ۱.۵۹ است، این نرخ در برخی استان‌ها تنها به ۰.۸۹ بالغ می‌شود.»

 

میانگین آماری بیمه‌شدگان

وی ادامه داد: «ما در یک محاسبه آماری، مجموع بیمه‌شدگان کشور را در نظر گرفته‌ایم؛ بر این مبنا که اگر خانواری یک نفر از اعضایش از یک نوع بیمه برخوردار باشد از ضریب امنیت اولیه‌ بهره‌مند ‌است. در این آمار، میانگین کشوری رقم ۶۴ درصد را نشان می‌دهد. یعنی در ۶۴ درصد خانوارها، به‌طور متوسط یک فرد بیمه‌شده وجود دارد. البته این نرخ میانگین است، در غیر این صورت در برخی استان‌ها مانند سمنان و یزد، این رقم بیش از 95 درصد و در برخی استان‌ها حدود ۲۶ درصد است.» واعظ‌مهدوی افزود: «این آمار در استانی مانند سیستان و بلوچستان، توزیع یکپارچه ندارد. این نرخ در زاهدان ۵۵ درصد و در برخی مناطق دیگر آن، مانند شهرستان سرباز 8 درصد است و از هر ۱۰۰ خانوار شهرستان سرباز فقط هشت خانوار بیمه هستند و مستمری بیمه دریافت می‌کنند!» وی با اشاره به اینکه در سطح‌بندی نیز باید به توزیع شاخص‌های جغرافیایی توجه داشته باشیم، عنوان کرد: «باید در نظر داشت که توزیع بین گروه‌های مختلف اجتماعی و سطوح و دهک‌های درآمدی نیز مسأله مهمی است. این سؤال مطرح است که آیا خدمات برای همه دهک‌ها به‌طور یکسان فراهم است؟ پاسخ آن است که معمولا دهک‌های پردرآمدتر، بهره بیشتری دارند. از دهک‌های پایین نیز حمایت‌هایی صورت می‌گیرد اما ما یک چالش در گروه‌های با درآمد متوسط و دهک‌های میانی داریم. در واقع الگوی مصرف طوری تغییر کرده که آن‌ها سعی می‌کنند خودشان را به گروه‌های با درآمد بالا نزدیک کنند؛ اما در عمل چنین ظرفیتی وجود ندارد.» واعظ‌مهدوی افزود: «شاخص دیگری همچون گروه‌های جنسیتی و توزیع خدمات در زنان و مردان نیز مطرح است. البته در برخی کشورهای توسعه‌یافته بررسی نابرابری‌ها را گسترده‌تر در نظر گرفته و در بین اقوام و ادیان مختلف نیز آن را می‌سنجند.»

 

پوشش همگانی خدمات درمانی

وی با تأکید بر اینکه باید با توجه به این داده‌ها و شاخص‌ها، هدف‌گذاری کنیم تا بتوانیم به پوشش همگانی خدمات برسیم گفت: «پایداری منابع در پایداری خدمات تأثیرگذار است. امروز در تمام کتاب‌های اقتصاد سلامت، انطباق منابع با نیازها به ‌عنوان راهبردی مهم شناخته می‌شود و چون نمی‌توانیم تمام خدمات را برای تمام اشخاص فراهم کنیم، سطح‌بندی نقش کلیدی و تعیین‌کننده‌ای می‌یابد.» رئیس انجمن علمی‌اقتصاد سلامت ایران افزود: «لازم است برای تحقق هدف دسترسی همگانی و ارتقای کیفی خدمات به انطباق نیازها توجه کنیم. مقصود صرفه‌جویی نیست؛ بلکه رسیدن خدمات به همگان است. با سطح‌بندی تلاش می‌کنیم منابع به دورترین گروه‌ها که قدرت چانه‌زنی ندارند و صدایشان کوتاه‌تر است، برسد. باید تضمین کنیم حداقل خدمات برای همه فراهم ‌شود و هر کس نیاز دارد در قالب یک الگوریتم،گام به گام به خدمات مورد نیازش دست ‌یابد. اصول حرکت ما در سطح‌بندی خدمات درمانی همین نکته است.» واعظ‌مهدوی تأکید کرد: هدف ما احراز بهره‌مندی همگانی از سطح سلامت استاندارد، مطلوب و یکسان برای همه بیمه‌شدگان است. هر جا این بهره‌مندی با اختلال مواجه بود، باید مداخله کنیم. در واقع باید نابرابری‌ها احصا و سپس در اختیار سیاستمدار قرار گیرد.

وی گفت: «در برنامه سطح‌بندی خدمات درمانی تأمین‌اجتماعی این اصول احصا شده است: 1- تأمین خدمات تخصصی داخلی زنان، جراحی اطفال، برای بیمه‌شدگان هر شهرستان؛ 2- تأمین خدمات تخصصی خاص مانند ارتوپدی، چشم و گوش و حلق و بینی، برای شهرستان‌های خاص که ارجاع چند شهر را پذیرا هستند؛ 3- تأمین کلیه خدمات تخصصی برای کلیه مراکز استان؛ 4- تأمین خدمات فوق‌تخصصی برای مراکز استانی خاص و بالاخره تأمین مراقبت‌های فعال سلامت برای کلیه بیمه‌شدگان.»