دلار این روزها خبرسازی می‌کند. قیمت هر اسکناس یک دلاری در صرافی ملی تا اواخر هفته در محدوده 19 هزار تومان در نوسان بود و گاهی به مرز 20 هزار تومان هم نزدیک شد. رکوردشکنی دلار در شرایطی رخ داده که عبدالناصر همتی، رییس بانک مرکزی در دوم بهمن‌ماه سال 98 به صداوسیما گفته بود ذخایر ارزی ما نسبت به یک دهه گذشته بی‌سابقه است، اما این مقدار را وارد بازار نخواهیم کرد، زیرا این ذخایر راهبردی کشور و پشتوانه بانک مرکزی است. او حالا با سرکشی ارز بار دیگر در قاب تلویزیون ظاهر شده و گفته نوسانات فعلی بازار ارز، شوک‌های گذرا و موقتی است. البته او تاکید کرده که اگر احساس شود این نوسانات بلندمدت‌ شده حتما بانک مرکزی مداخله می‌کند. حسن روحانی، رییس‌جمهوری هم به دلار 20 هزار تومانی واکنش نشان داده و در نشست ستاد اقتصادی دولت خواستار افزایش فشار بانک مرکزی بر صادرکنندگانی شد که ارز خود را به ایران برنمی‌گردانند. او البته توضیح داد که نقل و انتقال ارز به کشور به دلیل تحریم‌های آمریکا بسیار دشوار شده و شرایط ناشی از شیوع ویروس کرونا از جمله بسته شدن برخی از مرزها، واردات را هم دچار مشکل کرده است.

 

کانال‌شکنی دلار زودتر از پیش‌بینی کارشناسان

دلار پرونده سال 98 را با قیمت 15 هزار تومان بست. اسکناس آمریکایی پیش از این شوک‌های بزرگی را در بهمن‌‌‌ماه از سر گذراند و در حالی که تا بهمن‌‌ماه روی کانال 13 هزار تومان نوسان می‌کرد، پس از بازگشت ایران به لیست سیاه (FATF) سیر صعودی به خود گرفت و تا 15 هزار تومان رسید. به جز این، اواخر بهمن سال گذشته ورود ویروس عالمگیر کرونا به ایران به صورت رسمی اعلام شد. اگر معادله تحریم سنگین ایران را کنار این ماجراها بگذاریم، تقریبا می‌شد پیش‌بینی کرد که دلار در سال 99 چه وضعیتی را تجربه خواهد کرد. گرچه مدیران کابینه حسن روحانی این شرایط را کتمان نکردند و فرهاد دژپسند، وزیر اقتصاد به صراحت اعلام کرد که سال 99 یکی از سخت‌ترین سال‌های معاصر برای اقتصاد ایران است.  کارشناسان و فعالان اقتصاد هم درباره چشم‌انداز قیمت دلار در سال جاری به رسانه‌ها گفتند که اسکناس آمریکایی تا 17 یا 18 هزار تومان می‌رسد. مسعود خوانساری، رییس اتاق بازرگانی، صنایع و معادن تهران در یکی از صبحانه‌های کاری پارلمان بخش خصوصی گفته بود که دلار به 17 هزار تومان می‌رسد. البته اغلب آنها این قیمت را برای نیمه دوم سال 99 پیش‌بینی کرده بودند. ارز پرحاشیه بازار ایران اما زودتر از پیش‌بینی کارشناسان و فعالان اقتصاد کانال‌های قیمتی را یکی‌‌‌یکی صعود کرد و حالا با رسیدن به مرز 20 هزار تومان دوباره در صدر اخبار رسانه‌ها قرار گرفته است. 

 

افزایش فشار بر ذخایر ارزی

دلایل افزایش قیمت دلار از نظر کارشناسان کم‌‌‌و‌‌‌بیش به یکدیگر شبیه است. آنها در گفت‌وگوهایی که با رسانه‌ها داشته‌اند، معتقدند که ذخایر ارزی کشور زیر فشار است. در حال حاضر فروش نفت سقوط داشته و دولت که امیدهای کسری بودجه خود را به مالیات معطوف کرده بود با میهمان ناخوانده کرونا مواجه شده است. کرونا بسیاری از کسب‌وکارها را به تعطیلی و تعدیل نیرو کشانده و همین مساله امکان تحقق تمام درآمدهای مالیاتی را به حاشیه برده است. از آن سمت کووید 19 مدت طولانی مرزهای ایران با کشورهای همسایه را بست و صادرات متوقف شد. این در شرایطی رخ داد که کرونا هزینه‌های درمانی سنگینی به اقتصاد کشور تحمیل کرده است. 

دولت در مواجهه با این شرایط سخت و پیچیده مصارف ارزی را بسیار محدود کرد. ریزش تقاضای سفر به خارج از کشور در کنار بخشنامه‌های متعدد برای ممنوعیت واردات برخی از انواع کالا و حالا حذف ارز 4 هزار و 200 تومانی بسیاری از کالاهای اساسی از جمله محدودیت‌های مصارف ارزی است. با این وجود به نظر می‌رسد که این محدودیت‌ها هم نتوانسته گره‌ای از چالش‌های اقتصادی امسال را باز کند و هر دلار به مرز 20 هزار تومان رسیده است. 

 

دلار درگیر هیجان 

در این بین عبدالناصر همتی، رییس بانک مرکزی نسبت به مدیران کابینه روحانی نگاه خوشبینانه‌تری نسبت به وضعیت بازار ارز دارد. او بارها گفته که بانک مرکزی ابزار کنترل بازار را در اختیار دارد و قیمت دلار را در بدترین شرایط مهار کرده است. او هم‌اکنون در واکنش به دلار 20 هزار تومانی هم معتقد است که این مساله فقط نوسانات مقطعی است.  البته برخی از کارشناسان نیز با او هم عقیده هستند. کامران ندری، کارشناس بانکی در گفت‌وگو با تجارت نیوز گفته که شرایط حاکم بر بازار دلار احساسی و هیجانی است و از انتظارات تورمی مردم سرچشمه می‌گیرد.  در هفته گذشته شورای حکام آژانس اتمی قطعنامه‌ای علیه ایران به تصویب رساند که این دسته از کارشناسان صعود دلار را به این ماجرا و در مجموع انتظار تورمی جامعه مربوط می‌دانند. غالب کارشناسان اما نظری نزدیکتر به مدیران اقتصادی کابینه روحانی دارند و معتقدند که تحریم ذخایر ارزی کشور را زیر فشار گذاشته است. آنها به رایزنی‌های بانک مرکزی با عراق و کره‌جنوبی برای تسویه طلب ارزی ایران اشاره می‌کنند و آن را مصداقی برای فشار بر ذخایر ارزی می‌دانند. به جز این دولت حالا تاکید کرده که ارزهای صادراتی باید به کشور برگردند تا بتوان بازار سرکش را مهار کرد. 

 

صف مردم نگران از افت ریال 

علاوه بر این دلایل، کارشناسان می‌گویند که افزایش قیمت دلار و طلا انگیزه‌های خرید را بین مردم تقویت کرده است. آنها می‌گویند که مردم نگران افت ارزش ریال و استهلاک سرمایه و دارایی‌های نقدی‌شان هستند و به همین دلیل تصمیم به تبدیل ریال به دلار و یا سهام بورس و یا کالاهایی مانند طلا و مسکن گرفته‌اند.  آنها همچنین معتقدند که کاهش نرخ سود بانکی در شرایط فعلی تصمیم چندان درستی نبوده و در حالی که تورم 35 تا 40 درصد و حتی بالاتر است، بانک مرکزی نباید نرخ سود بانکی را کاهش می‌داد، چون این اتفاق منجر به خروج نقدینگی از بانک‌ها به سمت بازارهای واسطه‌ای مانند طلا و ارز می‌شود. همچنین کاهش سود بانکی در شرایط ابرتورم موجب می‌شود که تقاضای دریافت وام بانکی تحریک شود و خلق پول و در نتیجه افزایش تورم رخ دهد. 

 

ارزهای صادراتی تا تیر ماه به ایران برمی‌گردد

عبدالناصر همتی، رییس بانک مرکزی که بار دیگر با خبرسازی دلار در ساختمان جام‌جم حاضر شده، به بخش خبری ساعت 21 شبکه اول گفته است که اتفاقاتی در دو ماهه اول سال به خاطر کرونا افتاد و از نظر ارزشی نیز برخی از کالاهای صادراتی ما مانند نفت و پتروشیمی دچار مشکل شده‌اند. همچنین بعد از اینکه مرزها باز شد و ورود کالا به کشورهای طرف تجاری راه افتاد، طبیعی بود که تراز نبودن بین عرضه و تقاضای ارز در بازار به وجود آید که همه این موارد و جو روانی که بعد از تصمیم آژانس انرژی اتمی و صدور قطعنامه علیه ایران ایجاد شد، عوامل

بر‌‌هم خوردن بازار بود. همتی تاکید کرده که این شوک‌ها گذرا است و علت آن این است که قیمت ارز در سامانه نیما مهم است که تجارت کشور در آنجا صورت می‌گیرد. میانگین قیمت ارز در سامانه نیما زیر ۱۶ هزار تومان است و اکنون نزدیک ۱۲۰ میلیون دلار تامین ارز در نیما صورت گرفته است. البته رقمی که همتی برای تامین ارز سامانه نیما اعلام کرده، رقم ناچیزی است اما او در ادامه به رقم‌های بزرگتری اشاره کرده و گفته است که در دو سال گذشته 72 میلیارد دلار صادرات انجام شده که 45 میلیارد دلار آن بازگشته اما 27 میلیارد دلار دیگر هنوز برنگشته و صادرکنندگان باید تا پایان تیرماه ارز حاصل از صادرات را به کشور بازگردانند. او در ادامه گفته است که به صادرکنندگان برای برگرداندن ارز صادراتی‌شان به کشور سختگیری می‌شود. همتی همچنین درباره جزییات این سختگیری‌ها نیز گفته که وزارت صنعت، معدن و تجارت اعلام کرده صادرکنندگانی که ارزشان را نیاوردند دیگر کارت بازرگانی نمی‌گیرند. دومین ابزار این است که شورای هماهنگی اقتصادی اجازه داده تخلفات به قوه قضاییه ارجاع شود و اینها ابزارهایی است که وجود دارد. با این حال باید دید که بازار ارز در روزهای آینده چه سرنوشتی پیدا می‌کند و آیا مدیران اقتصادی کشور می‌توانند التهابات آن را مهار کنند؟