دسترسی برابر به خدمات درمانی برای همه شهروندان، یکی از مهم‌ترین اصول نظام سلامت است که هم از نظر علمی و هم از نظر اخلاقی باید در اولویت برنامه‌های بهداشت و درمان قرار بگیرد. با وجود تمام تلاش‌هایی که برای اعزام نیروهای درمانی متخصص به مناطق کم‌برخوردار کشور انجام شده است، اما هنوز هم به گواه آمارهای رسمی، ساکنان 230شهر محروم و کم‌برخوردار کشور با مشکل کمبود پزشک متخصص روبه‌رو هستند.قاسم جان‌بابایی، معاون درمان وزارت بهداشت، با اشاره به‌ کمبود پزشک متخصص در ۲۳۰شهر محروم و کم‌برخوردار کشور، تاکید می‌کند: «بحث ماندگاری پزشکان در برنامه وزارت بهداشت قرار دارد و از همین رو به موضوعاتی همچون اسکان پزشکان، بهبود پرداختی‌ها و... توجه شده است تا نگرانی پزشکان در این مناطق و در نتیجه مشکل کمبود پزشکان در مناطق محروم رفع شود.»همچنین او از اعزام ۶۰۰ پزشک متخصص به مناطق محروم و کم‌برخوردار کشور برای حل بخشی از مشکلات کمبود پزشک متخصص در شهرهای محروم کشور خبر می‌دهد و می‌گوید: «این 600پزشک متخصص قرار است ۱۲سال در مناطق محروم و کم‌برخوردار کشور حضور داشته باشند.»این مقام مسئول وعده می‌دهد: «با برنامه‌ریزی‌های انجام شده، مشکل کمبود پزشک متخصص در مناطق محروم و کم‌برخوردار کشور، ظرف دو، سه سال آینده تا حدود زیادی حل می‌شود.»با توجه به اینکه اغلب پزشکان متخصص در کشور، تمایلی برای خدمت در مناطق محروم ندارند، رفع مشکل کمبود پزشک متخصص در مناطق محروم، آن هم در یک بازه زمانی سه ساله، فرایندی است که تحقق آن، چندان ساده به‌نظر نمی‌رسد.»

 

آمار پزشکان متخصص فعال در مناطق محروم

یکی از مهم‌ترین برنامه‌های اجراشده در طرح تحول سلامت، تلاش برای ماندگاری بیشتر پزشکان در مناطق محروم بود. معاون درمان وزیر بهداشت اعتقاد دارد، با اجرای طرح تحول نظام سلامت، تعداد پزشکان در مناطق محروم به بیش از 5/2 تا 3 برابر افزایش یافته است. اگرچه خود این مقام مسئول هم اذعان دارد که با این وجود هنوز هم کمبود پزشک متخصص در 230 منطقه محروم کشور وجود دارد.براساس آمارهای رسمی که وزارت بهداشت منتشر کرده است، در حال حاضر بیش از سه هزار پزشک متخصص در مناطق محروم کشور فعالیت دارند و حدود شش هزار پزشک متخصص طرحی با تعهدات قانونی نیز در این مناطق کار می‌کنند. طبق این آمارها، هرسال حدود دو هزار پزشک طرحی در مناطق محروم جذب می‌شوند و البته در همین زمان هم حدود دو هزار پزشک متعهد به خدمت نیز با پایان مدت تعهدشان، مناطق محروم را ترک می‌کنند.

 

آیا طرح خدمت اجباری در مناطق محروم جواب می‌دهد؟

باید در نظر داشت که بخش زیادی از پزشکان متخصص در مناطق محروم، پزشکان طرح خدمت هستند که خیلی از آن‌ها با میل و اراده شخصی در این مناطق کار نمی‌کنند، بلکه تولیت نظام سلامت در چند دهه گذشته تلاش کرده با طرح خدمت اجباری پزشکان تازه فارغ‌التحصیل شده، مشکل کمبود پزشک در مناطق محروم را حل کند.دکتر قاسم خراسانی که سال‌ها در مناطق محروم به‌عنوان پزشک فعالیت داشته است، با انتقاد از طرح خدمت اجباری پزشکان، می‌گوید: «پزشکی که از سر اجبار در مناطق محروم کار کند، قطعا در چنین شرایطی باید انتظار داشت که کیفیت ارائه خدمات درمانی در مناطق محروم نیز کاهش پیدا کند که همین مسئله می‌تواند در نهایت به زیان سلامت بیماران تمام شود.»خراسانی تاکید دارد: «طرح خدمت اجباری پزشکان در مناطق محروم قرار بود به‌طور موقت انجام شود تا نظام سلامت برای استقرار پزشکان در مناطق محروم، فرصت کافی در اختیار داشته باشد، اما حالا این طرح موقت چندین دهه است که در کشور ما در حال اجراست و به احتمال قوی در سال‌های آینده نیز تداوم خواهد داشت.»وی یادآور می‌شود: «در نظام‌های توسعه‌یافته سلامت، پزشک را با اجبار به مناطق کم‌برخوردار اعزام نمی‌کنند، بلکه شرایط و تسهیلاتی در این مناطق فراهم می‌کنند که پزشک متخصص با میل و رغبت خودش برای خدمت در مناطق محروم، اعلام آمادگی می‌کند. حتی در برخی از این کشورها شاهد هستیم که برای خدمت در مناطق محروم، رقابت سنگینی وجود دارد.»

 

نظام لنگان «توزیع جغرافیایی پزشکان»

وزارت بهداشت می‌گوید که تا سه سال آینده، مشکل کمبود پزشک متخصص در مناطق محروم را حل می‌کند، حال این سوال پیش می‌آید که دقیقا با چه مکانیسم و برنامه‌ریزی قرار است این مشکل حل شود؟ یعنی ابزار وزارت بهداشت برای تحقق این هدف بزرگ تا سه سال آینده چیست؟ معاون درمان وزارت بهداشت به برنامه‌های این وزارتخانه برای حل مشکل کمبود پزشک در بازه زمانی سه ساله اشاره می‌کند و می‌گوید: «دو بحث تامین و ماندگاری پزشکان در مناطق محروم از نگرانی‌های ما در این مناطق است، زیرا شاهد هستیم که وقتی تعهدات قانونی پزشکان فعال در مناطق محروم تمام می‌شود، از مناطق محروم بازمی‌گردند و در نهایت، پزشک جدید جایگزین می‌شود. بر همین اساس، وزارت بهداشت در راستای ماندگاری پزشکان در این مناطق از چند سال پیش اقدامی را آغاز کرد که براساس آن، جذب پزشکان با سهمیه‌ای با عنوان سهمیه مناطق محروم انجام می‌شود؛ به‌طوری که این افراد، مازاد بر ظرفیت عادی دانشگاه‌ها پذیرفته می‌شوند، دوره تخصص خود را می‌گذرانند و البته موظف‌اند تا ۱۲سال در این مناطق فعالیت کنند.» جان بابایی تاکید دارد: «با این اقدام حدود دو، سه سال دیگر، بالغ بر چهار هزار پزشک متخصص با سهمیه مناطق محروم ۱۲ساله در شهرهای کم‌برخوردار خواهیم داشت و مشکل عدم ماندگاری پزشکان در این مناطق حل می‌شود.»دکتر محمد منصوری، متخصص مدیریت بیمارستانی به چالش‌های پیش روی این طرح اشاره دارد و می‌گوید: «ماندگاری پزشکان در مناطق محروم، فقط وظیفه وزارت بهداشت یا سایر نهادهای مرتبط در نظام سلامت نیست، بلکه باید همه نهادهای مسئول تلاش کنند سطح رفاه و توسعه‌یافتگی در مناطق محروم را ارتقا دهند. در این صورت، خود‌به‌خود شاهد افزایش تعداد پزشکان در مناطق محروم خواهیم بود، اما وقتی پزشک حتی برای دسترسی به آب آشامیدنی سالم هم در مضیقه باشد و امکانات اولیه زندگی برای او فراهم نباشد، آن وقت مجبور می‌شویم تا ابد، طرح‌هایی به اجرا دربیاوریم که پزشک را به اجبار در مناطق محروم نگه داریم.»منصوری تصریح می‌کند: «نظام توزیع جغرافیایی پزشکان در ایران، مشکل اساسی دارد و طی سالیان سال، اقدام موثری برای رفع این چالش انجام نشده است. گاهی در یک خیابان تهران، چندین پزشک متخصص فعالیت دارند، اما در برخی مناطق محروم شاهد هستیم که تا شعاع چندین کیلومتری، هیچ رد و نشانی از فعالیت پزشکان وجود ندارد. همین مسئله موجب می‌شود که گاهی به‌دلیل تراکم پزشکان متخصص در یک منطقه جغرافیایی، رقابت ناسالمی برای جذب بیمار به‌وجود بیاید.»

نباید فراموش کرد که مشکلات نظام سلامت در مناطق محروم فقط کمبود پزشک متخصص نیست. حتی اگر پزشک متخصص در مناطق محروم هم حضور داشته باشد، اما مراکز درمانی استاندارد و تجهیزات پزشکی پیشرفته در این مناطق وجود نداشته باشد، در این شرایط افزایش نیروی درمانی متخصص در این مناطق هم نمی‌تواند رنج بیماران مناطق محروم را کم کند.