طی سه دهه گذشته، تعداد بلایای طبیعی جهان دوبرابر و تلفات اقتصادی آن‌ها بیش از سه‌برابر شده است. ایران نیز یکی از کشورهای بلاخیز دنیاست که هرساله با گونه‌های مختلف مثل سیل، زلزله، رانش‌زمین و... مواجه است. مسئله‌ای که در این یادداشت موردبررسی قرار خواهد گرفت، نقش نهاد دانشگاه و دانشگاه‌های بومی در مدیریت کاهش ریسک بلایا به‌ویژه در بحث ارزیابی آسیب‌پذیری و تاب‌آوری اجتماعی در این حوزه است.

طبق تعریف سازمان ملل، مدیریت کاهش ریسک بلایا عبارت است از: فرایند منظم به‌کارگیری تصمیم‌های اجرایی، سازمانی، مهارت‌های عملکردی و ظرفیت‌ها به منظور اجرای راهکارهای سیاست‌ها و ظرفیت‌های ارتقایافته با هدف کاستن اثرات سوء  مخاطره‌ها و بلایا از طریق پیاده‌کردن مراحل پنج‌گانه پیشگیری، تسکین، آمادگی، مقابله و بازیابی. این مراحل پنج‌گانه که به «اقدامات سند هیوگو» معروف است در سال 2004 مطرح شد. در ایران، پیشگیری در قالب اقداماتی مثل کدگذاری ساختمان‌ها، فعالیت‌های محیط‌زیستی، شناسایی مسائل و آسیب‌ها و... انجام می‌گیرد. در بحث تسکین نیز با استفاده از مراحل پیشگیری، اقدامات مختلفی برای افزایش تاب‌آوری اجتماعی انجام می‌شود. مرحله بعدی، آمادگی است که به دانش و ظرفیت‌های ایجادشده براساس تحلیل‌ها و تخمین‌ها بازمی‌گردد. در این مرحله، اهمیت رشته‌هایی چون جامعه‌شناسی بسیار برجسته می‌شود.

 متاسفانه گفتمان حاکم موجود در مدیریت بلایای کشور، در هزینه‌هایی که برای مقابله با بلایا در کشور انجام می‌دهد، هیچ‌یک از این مراحل پنج‌گانه را نمی بیند و همه هزینه‌ها به بعد از واقعه موکول می‌شود. در حالی که باید به سمت پیشگیری حرکت کرد که به تبع، هزینه‌های بلایا را تا یک‌سوم کاهش خواهد داد. مرحله بازیابی نیز در ایران انجام نمی‌شود و تنها اقدام دولت، اعطای وام به جامعه‌ای است که منبع معیشتی خویش را از دست داده است. 

نقش‌آفرینی نهاد دانشگاه در مدیریت کاهش ریسک بلایا نیز با چالش‌های نگرشی و ساختاری متعددی روبه‌روست. چالش‌های نگرشی به دانشگاه اجازه ورود به این حوزه را نمی‌دهند،چالش‌های ساختاری نیز سبب‌شده در چارت سازمانی کمیته‌های شکل‌گرفته در ارتباط با بلایا، هیچ‌یک از دانشگاه‌های کشور حضور نداشته باشند.فقدان سیستم گزارش‌دهی فعال نیز موجب بی‌اعتمادی‌ در سطح جامعه شده است. بنابراین، حرکت در جهت پیشگیری و کاهش هزینه‌ها مستلزم تغییر گفتمان، تغییر در ساختار کمیته‌ها، توجه بیشتر به نقش دانشگاه و توانمندسازی اساتید به منظور عمل‌کردن براساس سند «هیوگو» است. تغییر نگرش مسئولان در زمینه بلایا، راهکار دیگری است که می‌تواند در مرحله بازیابی، راه را برای ورود دانشگاهیان، کارآفرینان، ان.جی.اوها باز کند.