شکل‌گیری مفهوم بیمه‌های اجتماعی بخشی از حقوق اجتماعی شناخته می‌شود که خود مبتنی بر حقوق شهروندی است. وقتی از این زاویه و نگاه به موضوع حقوق شهروندی نگاه کنیم، درمی‌یابیم که تامین‌اجتماعی که همواره خود را موظف به حمایت از جمعیت تحت پوشش خود می‌داند، یکی از مترقی‌ترین قوانین را در زمینه حقوق اجتماعی و در سطحی دیگر حقوق شهروندی در کشور داراست.

درواقع از همان سال‌هایی که پایه مفهومی تامین‌اجتماعی در کشور شکل گرفت، نقطه کانونی توجه آن به حقوق شهروندی و تلاش برای عملی کردن آن بوده است. در مقاطع گذشته بنا به دلایل عدیده زنان نقش کمتری در بازار اشتغال و نقش‌آفرینی در حوزه اقتصاد ایفا می‌کردند و از آن سو نیز نوع نگاه به حقوق شهروندی این اقشار با چالش‌هایی مواجه می‌شد. امروز با تحولاتی که صورت گرفته و تغییر نگاه و نقطه‌های کانونی توجه به مسئله زنان، این اقشار حضور جدی‌تری در عرصه‌های اقتصادی و اجتماعی دارند و متناسب با آن سهم و درصد بیشتری از جامعه شاغل کشور را به خود اختصاص داده‌اند. البته این مسئله نیز وجود دارد که بخشی از وضعیتی که امروز زنان با آن درگیرند، ناشی از نوع نگاهی است که به حقوق شهروندی زنان می‌شود و همواره محدودیت‌هایی بر سر اصلاح نگرش به آن‌ها وجود داشته است. البته این نوع تفکر به‌تدریج در حال اصلاح است و خواه‌ناخواه این اتفاق نیز رخ خواهد داد.

در همین حال باید به سازوکار تامین‌اجتماعی هم به صورت دقیق و اصولی نگریسته شود. سازمان تامین‌اجتماعی در طول عمر پرفرازونشیب خود به گونه‌ای عمل کرده که در راستای تامین حقوق شهروندی برابر برای مردان و زنان قابل‌سنجش است. به عبارت دیگر سازمان تامین‌اجتماعی به مسئولیت‌های اجتماعی مشخص خود در قبال افراد اعم از زنان و مردان وقوف کامل دارد و عزم خود را بر پایبندی به همین مسئولیت اجتماعی نهاده است. چراکه اساسا بیمه‌های اجتماعی مبتنی بر اشتغال نیروی انسانی هستند و سازمان تامین‌اجتماعی هم با همین نگرش قائل به این است که نباید میان زن و مرد تفاوتی وجود داشته باشد.  اگر منصفانه به داوری بنشینیم، در عمل نیز چندان تفاوتی میان نقش، جایگاه و نوع خدماتی که به دو جنس زن و مرد در سازمان تامین‌اجتماعی ارائه می‌شود، وجود ندارد. با این حال یکسری خدمات و مزایا برای زنان در قوانین، دستورالعمل‌ها و رویه‌های سازمان تامین‌اجتماعی گنجانده شده که در ظاهر امر تبعیض‌آمیز به نظر می‌رسد اما خصلت این تبعیض‌ها از نوع مثبت است. درحقیقت سازوکارهای بیمه‌ای و نوعا حمایتی این سازمان به‌گونه‌ای طراحی شده که این نهاد نقش مثبت خود را در فرآیندهایی که برخی از آن‌ها ریشه تاریخی هم دارند ایفا کند. این نوع نگاه موجب می‌شود در مقابل چالش‌ها، مسائل و مشکلاتی که در گذر زمان نسبت به زنان روا داشته شده، حمایت‌هایی خاص صورت گیرد که با اهداف بنیادین و وجودی این سازمان هم مطابقت دارد. به طور مثال حمایت‌های سازمان تامین‌اجتماعی از دخترانی که پدرانشان فوت کرده و از مزایای مستمری بازماندگی استفاده می‌کنند، در همین چارچوب قابل‌تحلیل است. این‌گونه تبعیض‌ها که البته در پاره‌ای از موارد حتی مصارف سازمان را هم تحت‌الشعاع قرار داده، سویه مثبت دارند و اتفاقا از سوی جامعه نیز موردپذیرش قرار گرفته‌اند.

به عبارت دیگر اگر بخشی از کارکردهای سازمان تامین‌اجتماعی را معطوف به گسترش عدالت در سطح جامعه بدانیم، در آن صورت امتیازاتی که در برخی حوزه‌ها به زنان اعطا می‌شود، در همین چارچوب قابل‌تحلیل است. علاوه بر این اگر بررسی دقیق صورت گیرد متوجه می‌شویم که امید به زندگی زنان در کشور ما بیش از مردان است اما از آن سو 5 سال زودتر بازنشسته می‌شوند و یا با احتساب سن و سابقه نسبت به مردان در سنین پایین‌تری به بازنشستگی می‌رسند. درواقع این ملاحظات از سوی قانون‌گذار ازآن‌رو در قوانین گنجانده شده که علاوه بر رعایت حقوق شهروندی، تبعیض مثبتی که مقدمه رشد جامعه نیز محسوب می‌شود، در حد امکان و توان یک نهاد بیمه‌ای برای زنان ایجاد شود.