به‌تازگی مرکز آمار و اطلاعات راهبردی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی آمارهای تامل‌برانگیزی درباره نقش و جایگاه متولدان دهه شصت در بازار کار کشور منتشر کرده است. افرادی که هم‌اینک در رده سنی 27 تا 37 سال، یک‌سوم جمعیت در سن اشتغال کشور را تشکیل می‌دهند، اما سهمشان از بازار کار با میزان مشارکت اقتصادی و توانمندی‌های بالقوه‌شان متناسب نیست. بررسی‌های «آتیه‌نو» نشان می‌دهد دهه شصتی‌ها بیشترین مشارکت در پرداخت حق‌بیمه را داشته‌ و تمایل فراوانی نیز به استفاده از مزایای بیمه‌ای داشته‌اند. این موضوعی است که کمتر در تحلیل‌های مربوط به بازار کار به آن اعتنایی شده است. در گزارش پیش رو می‌کوشیم خط مشترکی میان مشارکت اقتصادی و دغدغه‌های بیمه‌ای متولدان دهه شصت ترسیم کنیم و سپس به تحلیل الگوهای حاکم بر رفتارهای این گروه بپردازیم.

 

سهم دهه شصتی‌ها از اشتغال

اتکای گزارش وزارت کار بر تحلیل و داده‌سنجی نتایج حاصل از سرشماری عمومی نفوس و مسکن است که در سال95 اجرا شده است. بر مبنای آمارهای به ثبت رسیده از این سرشماری، شمار متولدان دهه شصت حدود ۱۷میلیون نفر و معادل ۲۱درصد از جمعیت کل کشور است. گزارش وزارت کار، مجموع شاغلان کشور را 22میلیون و 670هزار نفر اعلام کرده که حدود 7 میلیون و 466 هزار نفر از آن‌ها متولدان دهه شصت هستند. به عبارت دیگر، نسبت شاغلان دهه ۶۰ به کل جمعیت در سن کار کشور، حدود 33 درصد است. بررسی آمارهای به ثبت رسیده از هارمونی جمعیتی کشور، نشان می‌دهد، بیش از نیمی از بیکاران کشور متولدان دهه ۶۰ هستند. از مجموع 3میلیون و 258 هزار نفر بیکار ثبت شده تا سال 95، یک میلیون و 734 هزار نفر افرادی هستند که در دهه شصت متولد شده‌اند. از نظر نسبت، بیکاران دهه شصتی، 2/53 درصد کل بیکاران کشور را تشکیل می‌دهند.

 

مشارکت بالای اقتصادی و تبعیض

یکی از نکات قابل‌توجه در گزارش وزارت کار، قاعده‌مند نبودن نرخ‌ مشارکت اقتصادی دهه شصتی‌هاست. براساس آمارها، با آنکه نرخ مشارکت اقتصادی برای کل جمعیت کشورحدود 39درصد بوده، اما 55درصد متولدان در سن کار دهه شصتی میل به مشارکت اقتصادی از خود نشان داده‌اند. این بدان معناست که جمعیت در محدوده سنی 27 تا 37 سال در مقایسه با سایر گروه‌های سنی، کوشش بیشتری برای دستیابی به کار از خود نشان داده‌اند. آن طور که داده‌ها می‌گویند، حدود 81درصد از جمعیت فعال این دهه در یافتن شغل موفق بوده‌اند و تنها 19درصد به‌رغم داشتن تمایل برای کارکردن، نتوانسته‌اند شغل مناسبی پیدا کنند. موضوع زمانی جالب‌تر می‌شود که به اختلاف اشتغال و بیکاری کل جمعیت فعال دهه شصت و تفکیک جنسیتی توجه کنیم. در واقع به‌واسطه نبود بسترها و زیرساخت‌های مناسب یا وجود تبعیض‌ یا مسائل فرهنگی و نگرشی، بسیاری از متولدان دهه شصت به‌خصوص زنان، هنوز یا به بازار کار ورود پیدا نکرده‌اند یا به ناچار بازار کار را ترک کرده‌اند. آمارها حاکی از آن است که از جمعیت 7میلیون و 503 هزار نفری غیرفعال دهه شصتی، حدود 77درصدشان خانه‌دار هستند. از سوی دیگر، برابر آمارها نرخ مشارکت مردان حدود ۸۸درصد است، اما این شاخص برای زنان یک‌چهارم این رقم، یعنی ۲۱درصد است. این اختلاف‌های معنادار به‌وضوح نشان می‌دهد بازار کار مطلوبیت کمتری برای زنان دارد. مسئله زمانی جالب‌تر می‌شود که بدانیم 87 درصد غیرفعالان خانه‌دار دهه شصتی زن هستند که یا به دلیل تبعیض‌های جنسیتی یا مسائل و موانع فرهنگی و اجتماعی شرایط را برای ایفای نقش اقتصادی خود مهیا ندیده‌اند. گو اینکه در آینه آمارهای وزارت کار، نرخ بیکاری در بین مردان متولد دهه ۶۰ رقمی معادل 7/15درصد است، اما این نرخ در میان زنان به بیش از دو برابر یعنی معادل ۷/۳۲درصد رسیده است. 

 

63 درصد دهه شصتی‌ها زیرپوشش تامین‌اجتماعی

اگر محاسبات مربوط به اشتغال و بیکاری متولدان دهه شصت را از نظر بیمه‌ای و انتخاب‌های افراد برای برخورداری از مزایای بیمه‌ای و درمانی بررسی کنیم، موضوع روشن‌تر می‌شود. مطابق داده‌های سازمان تامین‌اجتماعی، تعداد کل بیمه‌شدگان فعال این سازمان در سال 95، تعداد 13میلیون نفر بوده که برحسب سن، بیشترین تعداد بیمه‌شدگان به گروه سنی 25-34 سال تعلق داشته که تعدادشان بالغ بر 4 میلیون و 703 هزار نفر است. از این نظر می‌توان گفت دهه شصتی‌ها بیشترین نقش را در تامین منابع حاصل از وصول حق‌بیمه‌ در تامین‌اجتماعی دارند و این رقم حتی از سایر گروه‌های سنی مخاطب این سازمان هم بیشتر است. برای نمونه، گروه سنی 35 تا 39 سال 56/19درصد و 40 تا 44 ساله‌ها 41/14درصد بیمه‌شدگان را تشکیل می‌دهند. به عبارت دیگر، از 7 میلیون و 466 هزار نفر شاغل دهه شصتی، 63درصد زیر چتر بیمه‌ای سازمان تامین‌اجتماعی قرار دارند. جالب این است که از نظر جنسیتی زنان دهه شصتی تعهد بیشتری برای بیمه‌پردازی در مقایسه با مردان داشته‌اند. مطابق آمارها، 17/41 درصد زنان بیمه‌پرداز تامین‌اجتماعی متولد دهه 60 بوده‌اند و این بالاترین میزان مشارکت در میان زنان در گروه‌های سنی مختلف است. گرچه از نظر تعداد، سهم مردان بیمه‌پرداز از زنان بالاتر است، نسبت مشارکت بیمه‌ای در میان زنان متولد دهه شصت، 7 درصد از سهم مربوط به مردان بالاتر است.

 

سابقه و پرداخت‌های حق‌بیمه

محاسبه میزان مشارکت بیمه‌ای در میان گروه‌های سنی براساس ارقام ریالی حق‌بیمه‌های پرداختی نیز نشان می‌دهد، متوسط دستمزد ماهیانه مشمول کسر حق‌بیمه بیمه‌شدگان متولد دهه شصت در سال مبنا، از حد معمول بالاتر بوده است. براساس جداول آماری سازمان تامین‌اجتماعی متوسط حق‌بیمه‌های پرداختی در سال 95، یک‌میلیون و 283 هزار تومان بوده و بیشترین پرداختی‌ها را گروه سنی 40-44 با رقمی حدود یک‌میلیون و 383 هزار تومان داشته‌اند. در همین حال، به اعتبار یافته‌ها، شاغلان در بازه سنی 25 تا 34، بیشترین حق‌بیمه‌ها را به‌منظور بهره‌مندی از مزایای بیمه‌ای و درمانی سازمان تامین‌اجتماعی پرداخته‌اند. متوسط دستمزد اعلامی در میان متولدین دهه شصت حدود یک میلیون و 208 هزار تومان بوده که در مقایسه با گروه‌های سابقه‌دارتر و حتی در سن بازنشستگی، حدود 100 تا 200 هزار تومان کمتر است. از سوی دیگر، آمارها حکایت از آن دارد که عوامل و جریانات اثرگذار بر خروج از بازار کار درباره انتخاب‌های بیمه‌ای افراد نیز صدق می‌کند. پیش‌تر گفتیم اشتیاق زنان به ماندگاری در بازار کار یا فعال بودن از نظر اقتصادی به مرور که این گروه جمعیتی وارد دهه سوم زندگی خود می‌شوند، کمتر می‌شود. اثرات این تغییرات بر میزان مشارکت بیمه‌ای زنان نیز مشهود است. طبق آمارها متوسط دستمزد اعلامی مبنای پرداخت حق‌بیمه در میان زنان متولد دهه شصت حدود یک‌درصد بیش از مردان بوده، اما برعکس گروه دوم که هرچه مسن‌تر می‌شوند، میزان مشارکت بیمه‌ای آن‌ها بیشتر می‌شود، در میان زنان این روند تقریبا حالتی برعکس دارد. سابقه پرداخت سنوات حق‌بیمه نیز در میان گروه‌های سنی نشان می‌دهد که اکثر بیمه‌شدگان تامین‌اجتماعی که سابقه‌ای 10سال و کمتر دارند، متولدان دهه شصت هستند. آمار و اطلاعات مربوط به سابقه پرداخت حق‌بیمه‌ها در تامین‌اجتماعی بدین صورت است که 09/67درصد از بیمه‌شدگان فعال این سازمان سابقه‌ای برابر یا کمتر از 10سال دارند، سابقه‌ 84/26درصد به 10 تا 20 سال می‌رسد و 07/6 درصد دارای بیش از 20 سال سابقه هستند. متوسط سابقه محاسبه‌شده در سال مبنا نیز برابر 33/8 سال اعلام شده است. بررسی داده‌های استخراج شده از گزارش دفتر آمار و محاسبات تامین‌اجتماعی نشان می‌دهد، بیشترین تعداد بیمه‌شدگان دارای سابقه برابر یا کمتر از 10سال به گروه سنی 25-34 سال تعلق دارد که 25/50 درصد بیمه‌شدگان فعال تامین‌اجتماعی را تشکیل می‌دهند. از نظر جنسیتی نیز 5/63 درصد مردان و 81/81 درصد زنان در مجموع سابقه پرداختی کمتر یا برابر 10سال دارند.

 

خط مشترک بیمه و اشتغال و چند نکته

بررسی آمارهای استخراج شده از هارمونی جمعیت کشور در بخش منابع انسانی نشان می‌دهد با اینکه دهه شصتی‌های در رده سنی 25 تا 34 سال، یک‌پنجم جمعیت کشور را تشکیل داده‌اند، اما سهم‌بری چندانی از بازار اشتغال کشور ندارند و حدود نیمی از آن‌ها نیز بیکارند. جمعیتی با نرخ سواد ۹۷ درصد که تصویرگر نیرویی عظیم اقتصادی و اجتماعی هستند، اما حالا آمارها نشان می‌دهد متولدان پرتراکم‌ترین دوران جمعیتی کشور در رقابت با دیگر مولفه‌های شناخته شده بازار کار و اشتغال، شانس چندانی برای یافتن شغل نداشته‌اند. در حقیقت تورم جمعیتی دهه مذکور تناسبی با واقعیت‌های اقتصادی و شرایط بازار اشتغال کشور ندارد و بسیاری از فعالان این رده سنی تا بدانجا که معضلات ساختاری بازار یا ارزش‌های تحمیلی، اجازه داده حضور خود را در بازار کار حفظ کرده‌اند. نکته دوم این است که در همین افراد در گروه‌‌های سنی 27 تا 37 سال با دید نسبتا بازتری نسبت به مسائل رفاهی و حمایتی برخورد کرده‌اند و تا جای ممکن به دغدغه‌های بیمه‌ای خود پاسخ داده‌اند. این نشان می‌دهد با گذشت زمان، مطالبات و خواسته‌های نسل مذکور در دو حوزه اشتغال و مسائل رفاهی و تامین‌اجتماعی به‌تدریج هم‌راستا شده است. خط مشترک آمارهای مربوط به اشتغال و بیکاری متولدان دهه شصت و داده‌های مربوط به پوشش بیمه‌ای، این است که شرایط اشتغالی  باعث شده افراد خود را موظف به پرداخت حق‌بیمه کنند و به خواست و مطالبه رفاهی توجه کافی نشان دهند. نکته دیگر اینکه به موازات گسترش شاخص‌هایی نظیر سواد و تحصیلات دانشگاهی که در میان جمعیت در سن کار متولد دهه شصت بالاترین رقم است، سطح دغدغه‌‌مندی افراد به پرداخت حق‌بیمه و استفاده از مزایای بلندمدت و کوتاه‌مدت تامین‌اجتماعی نیز بالاتر می‌رود. نکته دیگر نیز از این قرار است که در انتخاب‌های اشتغالی و رفاهی افراد در سن کار متولد دهه شصت، واقعیت‌های بازار کار و موانع فرهنگی و اجتماعی که اثرات خود را به‌صورت تبعیض یا اختلاف میان مشارکت زن و مرد نشان می‌دهد، وزن و قدرت اثرگذاری دارد.