صادرات فرش دستباف ایران که روزگاری پرچمدار هویت اقتصادی و هنری کشور در بازارهای جهانی بود، در آستانه سال ۱۴۰۴ همچنان در سایه رکود سنگینی حرکت می‌کند؛ رکودی که حتی سیاست‌های حمایتی تازه، تکانه‌های سیاسی و محدودیت‌های محیطی نیز نتوانستند آن را از مسیر کاهش خارج کنند.

رکود در آستانه امید
فعالان صنعت فرش دستباف سال ۱۴۰۴ را سالی برای بازگشت این هنر-صنعت به دوران رونق می‌دانستند، اما واقعیت‌های میدانی و داده‌های رسمی حکایت دیگری دارد. شاخص‌های صادراتی نشان می‌دهد این صنعت همچنان در همان سطح سال گذشته ایستاده و هیچ تغییر معناداری در نیمه نخست سال مشاهده نشده است. در اسفندماه سال گذشته سیاست جدیدی برای بازنگری در تعهدات ارزی صادرکنندگان اعلام شد که براساس آن، بازگشت ارز تنها به اندازه ارزش مواد اولیه مصرفی تعیین شد. این اقدام با هدف کاهش محدودیت‌های اداری و حمایت از صادرکنندگان کوچک و متوسط طراحی شد. امید می‌رفت چنین تغییری بتواند بخشی از فشارهای دیرینه را کاهش دهد و به‌سرعت صادرات را افزایش دهد، اما تحولات ناگهانی در منطقه این روند را مختل کرد.

اثرات جنگ ۱۲ روزه
جنگ تحمیلی ۱۲ روزه که در ابتدای سال رخ داد، فضای فرهنگی و تجاری مرتبط با فرش دستباف را تحت تأثیر قرار داد. بازارهای هدف که به ثبات روانی و امنیت مبادلات مالی نیاز دارند، دچار سردرگمی شدند و زنجیره ارتباطات تجاری؛ به‌ویژه در کشورهای واردکننده به‌هم خورد. در نتیجه، نیمه نخست سال با ثباتی نسبی و بدون رشد معنادار سپری شد. مرتضی حاجی‌آقامیری، رئیس کمیسیون فرش، هنر و صنایع دستی اتاق ایران، می‌گوید مجموع صادرات در سال ۱۴۰۴ احتمالاً حدود ۴۰ میلیون دلار خواهد بود؛ عددی که نشان می‌دهد سیاست‌های جدید هنوز نتوانسته‌اند چرخ صادرات را به حرکت پرشتاب برسانند.

چالش اجرای سیاست‌های ارزی
با وجود تصویب مقررات تازه برای بازگشت ارز صادراتی، بخشی از مشکلات اجرایی همچنان پابرجاست. صادرکنندگان اعلام می‌کنند برخی از موانع که در گذشته مسیر فعالیت آن‌ها را دشوار می‌کرد، اکنون نیز به دلیل نارسایی‌های اجرایی تکرار شده است. این مشکل محدود به فرش دستباف نیست. بررسی صادرات غیرنفتی نشان می‌دهد کندی بازگشت ارز در سایر حوزه‌های صنایع دستی و فرهنگی نیز دیده می‌شود و این روند نگرانی فعالان را افزایش داده است.