دهه‌ها تحریمی که شرکت‌های نفتی آمریکایی را از معامله به ایران بر حذر می‌دارد در ترکیب با ضدیت دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور جدید آمریکا با توافق هسته‌ای فضای مناسبی را برای رقبای آمریکا در این کشور حاشیه خلیج فارس ایجاد کرده است. در حالی که ایران از مزایای آزادی اقتصادی جدیدش استفاده می‌کند، شرکت‌های نفتی آمریکایی تنها ناظر فرصت‌های مغتنمی هستند که رقبای چینی، روسی و اروپایی با اشتیاق آنها را می‌ربایند؛ همان روندی که یک دهه قبل در عراق اتفاق افتاد.

بلومبرگ در گزارشی در این زمینه می‌نویسد: شرکت‌های آمریکایی برای نزدیک به 40 سال از سرمایه گذاری در ایران یا خرید نفت این کشور منع شده اند. این ممنوعیت پس از توافق هسته‌ای نیز لغو نشد و به این ترتیب شرکت‌های نفتی آمریکایی بزرگترین بازندگان این توافق لقب گرفتند. 

کارشناسان بر این باورند که پتانسیل‌های صنعت انرژی ایران بسیار زیاد است و احیای زیرساخت‌ها و افزایش تولید به میلیاردها دلار سرمایه خارجی و فن آوری و دانش روز نیاز دارد که شرکت‌های بین المللی می‌توانند آن را تامین کنند. البته شرکت‌های غیر نفتی آمریکایی وضعیت بهتری دارند. استثناء فروش قطعات یدکی و هواپیما به ایران در قوانین تحریمی آمریکا موجب شد، شرکت بویینگ بتواند قراردادی برای فروش 120 فروند هواپیما به ایران ببندد که البته هنوز در مرحله بررسی در وزارت خزانه داری آمریکا قرار دارد.

اما اینکه بخش نفت آمریکا نتوانسته از لغو تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران سود ببرد، به این معنی نیست که شرکت‌های رقیب در دیگر کشورها نیز از این منفعت چشمپوشی می‌کنند. ایران چندی پیش لیستی از 29 شرکت منتشر شد که برای فعالیت در پروژه‌های نفتی و گازی تایید شده‌اند و در ماه ژوئن نیز نام 5 شرکت دیگر به آن افزوده شد. این فهرست شامل شل، انی،روسنف، گازپروم و سینوپک و شماری دیگر از شرکت‌های چینی است. البته برخی شرکت‌ها مانند بریتیش پترولیوم باوجود امکان فعالیت در ایران به دلیل اینکه روسای آنها شهروند آمریکا به شمار می‌روند برای برقراری روابط اقتصادی با مشکلات پیچیده‌ای مواجهند. همچنین مخالفت لفظی ترامپ با توافق هسته‌ای نیز به تردید‌ها در قبال سرمایه گذاری در ایران دامن می‌زند. دشواری‌های از سرگیری صادرات نفت ایران به اروپا در اوایل سال جاری از جمله شواهدی است که تاثیر موضع گیری‌های واشنگتن علیه توافق هسته‌ای را به تصویر می‌کشد. 

این گزارش سپس ادامه داده مخالفت شفاهی ترامپ با برجام موجب شده است تردیدهایی درباره پایداری برجام در بین شرکت‌های خارجی به وجود آید و این مسئله می‌تواند سرعت سرمایه‌گذاری در ایران را کُند کند. اما این روند ادامه‌دار نخواهد بود و به تدریج سرعت ورود سرمایه‌های خارجی به ایران بیشتر خواهد شد.

این گزارش نوشته است: شرکت‌های بیمه نیز به دنبال این مخالفت‌ها، تمایلی برای تحت پوشش قرار دادن کشتی‌های ایران که قصد رفتن به بنادر اروپایی را داشتند، از خود نشان ندادند.  همچنین، نگرانی بانک‌ها از بازگشت سریع تحریم‌های ایران یکی از موانع پروژه‌هایی است که هم‌اکنون در دست بررسی قرار دارد.

تاثیر تحریم ها

تحلیلگران می‌گویند همانگونه که از سرگیری صادرات نفت ایران نخست مورد توجه آسیایی‌ها قرار گفت و چین و هند پیش از اروپاییان واردات نفت از ایران را افزایش دادند، در بخش بالادستی گشایش بخش نفت و گاز ایران نیز احتمالا الگوی مشابهی تکرار می‌شود. در ماه‌های اخیر به تدریج قراردادهایی در این بخش منعقد شده است. بدون تردید توتال تا کنون بزرگترین آنها بوده که قرار است فاز 11 میدان گازی پارس جنوبی که بزرگترین در جهان به شمار می‌رود را توسعه دهد. قراردادهای کوچکتری نیز با شرکت‌های چینی و روسی منعقد شده است. این کشورها برای مشارکت گسترده تر در صنعت انرژی ایران ابراز تمایل کرده‌اند و به نظر نمی رسد رهبران هیچ‌یک از این کشورها با حضور شرکت‌هایشان در ایران و بهره مندی از پتانسیل‌های وسیع آن مخالف باشند. نتیجه هجوم فعالیت‌ها در عراق در سال 2010 ، نشانه‌ای است که آینده روند جاری در ایران را تصویر می‌کند. در عراق آن سال‌ها نیز تنها اکسون موبیل آمریکا حضور داشت و در مقابل شماری از شرکت‌های اروپایی، روسیه و آسیایی به سود سرشار ناشی از سرمایه گذاری در عراق دست یافتند.

رویای ترامپ

بلومبرگ با اشاره به این موارد نتیجه گرفته است: ترامپ احتمالاً آرزو دارد که به برجام پایان دهد و طرح‌های سرمایه گذاری را نیز به طور ناگهانی متوقف کند. او به طور قطع ماه گذشته به از بین بردن برجام نزدیک شد اما برای بازسازی ائتلاف بین المللی که «باراک اوباما» رئیس‌جمهور سابق آمریکا برای توافق با ایران برای محدود کردن برنامه هسته‌ای اش به وجود آورد، دچار مشکل خواهد بود. به گزارش آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و بنا بر تایید واشنگتن، تهران به توافق هسته‌ای پایبند بوده و ترامپ نمی تواند متحدان خود در آنسوی آتلانتیک را برای مقابله با ایران مجاب کند. در حالی که ممکن است برخی کشورهای اروپایی با اکراه با اقدام آمریکایی در زمینه لغو توافق هسته‌ای همراه شوند، نمی توان انتظار داشت که روسیه و چین در این اقدام، آمریکا را همراهی کنند. زیرا روسیه و چین شرکای نزدیک ایران به شمار می‌روند و از سوی دیگر ترامپ از زمان به قدرت رسیدن در گرم کردن روابط خود با رهبران این کشورها موفق نبوده است. سابقه کوبا و  کره شمالی نشان می‌دهد که ابزار تحریم‌ها توانایی‌های محدودی دارد و در نهایت بسیاری از کشورهای تحریم شده، بقا در دوران تحریم را می‌آموزند. بلومبرگ در پایان می‌نویسد: این حق واشنگتن است که بخواهد شرکت‌های خود را خارج از ایران نگه دارد، اما کار دشواری است که بخواهد شرکت‌های دیگر کشورهای جهان را از ورود به بازار ایران منع کند.شاید بتوان گفت علاقمندی ترامپ برای در انزوا نگه‌داشتن ایران بیش از اینکه برای ایران یک کابوس باشد، برای او تنها در حد یک رویا باقی می‌ماند. نمونه اخیر سرمایه گذاری رنو در ایران نشان می‌دهد که شرکت‌های اروپایی نیز مانند آسیایی‌ها به نسبت به خواسته واشنگتن برای پرهیز از تجارت با ایران بی توجهند.