بررسی دستاوردها و چالشهای سرمایهگذاری در صندوقهای بازنشستگی به بهانه آغاز نمایشگاه «صندوقهای بازنشستگی، پیشران توسعه ملی»
پسابرجام صندوقها؛ رشد سرمایهگذاری به سود بیمهشدگان
در یکی دو دهه گذشته صندوقهای بازنشستگی به یکی از بزرگترین بازیگران بینالمللی تبدیل شدهاند که داراییهای آنها روزبهروز در حال افزایش بوده است. آمارها نشان میدهد ارزش دارایی تحت مدیریت 30 صندوق بازنشستگی بزرگ جهان حدود 4/15 هزار میلیارد دلار است که عمده آنها (3/42 درصد) نیز در منطقه آمریکای شمالی واقع شدهاند. در میان هفت کشور توسعهیافته، نسبت داراییهای تحت مدیریت صندوقها به تولید ناخالص ملی در سه کشور سوئیس، هلند و استرالیا بیش از صد درصد است. این عدد در میان کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی به 84 درصد میرسد و در کشورهای درحالتوسعه روی مرز 25 درصد است. نسبت ارزش داراییهای صندوقهای بازنشستگی به تولید ناخالص داخلی در 16 کشور دارای بزرگترین صندوقهای بازنشستگی حدود 4/84 درصد برآورد شده که این میزان برای کشورهای درحالتوسعه با اینکه اختلاف فاحشی با کشورهای گروه اول دارد اما افزایش را نشان میدهد. در ایران مطابق آخرین برآوردها ارزش کل صندوقهای بازنشستگی به حدود 35 درصد تولید ناخالص ملی است. چنین اعداد و ارقامی علاوه بر اینکه جهتگیریهای مدیریت صندوقها در نحوه تخصیص منابع را نشان میدهد، در عین حال بیانگر تفاوت در خطمشیهای سرمایهگذاری صندوقها هم هست. مسئلهای که از قرار معلوم نمایشگاه «صندوقهای بازنشستگی، پیشران توسعه ملی» هم جهتگیری خود را براساس آن تعریف کرده است، نمایشگاهی که به همت معاونت اقتصادی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و با حضور چهار صندوق بزرگ بازنشستگی کشوری، سازمان تامیناجتماعی، صندوق بازنشستگی فولاد و صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستاییان و عشایر از امروز تا ۲۶ بهمن در محل مصلی تهران برگزار میشود. حجتالله میرزایی، معاون اقتصادی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و دبیر این نمایشگاه، اعلام کرده 20 هلدینگ تخصصی با بیش از 400 شرکت زیرمجموعه صندوقها در 12 صنعت مهم کشور در این گردهمایی بزرگ حضور دارند و آنطور که ولیالله افخمیراد، معاون اقتصادی و اجتماعی سازمان تامیناجتماعی و محمدحسن پیوندی، مدیرعامل هلدینگ نفت، گاز و پتروشیمی تامین (تاپیکو) در ادامه میگویند آتیه خوبی برای صندوقها رقم خواهد زد.
سرمایهگذاری در صندوقها و ریسکهای کاهنده
گرچه میرزایی نادرست بودن نگاه بیرونی به عملکرد صندوقها و بنگاههای اقتصادی و مالی آنها و همچنین وابستگی روزافزون به منابع دولتی و معرفی ظرفیتها و تواناییها و فرصتهای صندوقها به شرکای اقتصادی را از عمدهترین دلایلی برشمرده که وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و زیرمجموعههای آن راغب به برگزاری چنین نمایشگاهی کرده، با این حال سوال این است که چرا صندوقها نیاز به سرمایهگذاری دارند و این نمایشگاه تا چه اندازه میتواند در بهبود وضعیت آنها موثر واقع شود. پاسخ به این پرسش از آن رو مهم است که بدانیم صندوقها دارای حجم بزرگی از داراییها هستند و رشد و تجمیع این داراییها ایجاب میکند سرمایهگذاری در آنها صورت بگیرد که خود برحسب نوع نظام بازنشستگی، شرایط اقتصادی داخلی و خارجی، ساختار حاکمیت شرکتی و براساس اصول سرمایهگذاری و تنوع سبد سرمایهگذاری در کشورهای مختلف متفاوت است. به عبارت دیگر صندوقها با هدف پوشش نیازهای میلیونها بازنشسته جمعآوری و مدیریت میشوند و در تبادلات ریسک و بازده، ریسکهایی مورد توجه آنها قرار میگیرد که کمترین دامنه تغییرات را داشته باشد. با وجود اینکه صندوقها در همهجای دنیا به دنبال تنوعبخشی به سبد سرمایهگذاری خود برای تضمین بازپرداخت تعهداتشان در بلندمدت هستند، با این حال ریسکهای مترتب بر سبد سرمایه آنها از متغیرهای بیشماری تاثیر میپذیرد که عمدهترین آنها مسائل سیاسی، تلاطم نرخهای تورم، ارز و سود بانکی و حقوقی است و عموما نیز تلاش بر این است که بازده بالقوه و بالفعل سرمایه برای نیل به اهداف از پیش تعیینشده حفظ شود و ارتقا یابد. نبود اطمینان به بازارهای جهانی، ارتقای شاخص امید به زندگی و افزایش تعداد بازنشستگان نیز از دیگر عوامل تاثیرگذار بر عملکرد صندوقها تلقی میشود. در سطحی دیگر، سرمایهگذاری صندوقهای بازنشستگی پیرو اهداف توسعه ملی، بهبود نرخ رشد اقتصادی، ارتقای سطح زندگی و درنهایت برای پایداری بلندمدت طرحهای تامیناجتماعی به کار گرفته میشود. با اینکه اتخاذ روش صحیح یا حتی غلط برای تنظیم اهداف سرمایهگذاری صندوقها دشوار است، اما در بیشتر موارد از سرمایه صندوقها در راستای اهداف اقتصادی و توسعه اجتماعی نیز استفاده میشود و عملکرد این نهادها در زمره شاخصهای توسعهیافتگی قرار میگیرد. به همین منظور باید این اطمینان در مدیریت صندوقها ایجاد شود که اهداف صندوق و رفتارهای مبتنی بر سرمایهگذاریهای بیعیب و نقص را براساس اصول محاسبات بیمهای و ریسکسنجی در حوزههای مدنظر برای سرمایهگذاری بدون قضاوتها و مداخلات سیاسی دنبال کنند. شاید به همین دلیل باشد که حجم ذخایر صندوقها در غالب کشورهای درحالتوسعه و ازجمله در ایران تفاوتهای زیادی با کشورهای توسعهیافته دارد.
مهمترین ابزارهای سرمایهگذاری صندوقها کداماند؟
بهطور کلی صندوقهای بازنشستگی دارای حجم عظیمی از پساندازهای قراردادی هستند که به دلیل ماهیت بیمهای و الزام آنها به ایفای تعهدات بیننسلی ناگزیرند این حجم پسانداز را سرمایهگذاری کنند. ابزارهای در دسترس برای سرمایهگذاریهای صندوقها عبارتاند از: اوراق قرضه شامل اوراق بهادار دولتی و اوراق منتشرشده توسط موسسههای اعتباری، اوراق قرضه شرکتها، سپردههای بانکی دارای سود، سرمایهگذاری در بازار سهام و مستغلات. همچنین صندوقها این امکان را دارند که در طرحهای خود بهطور مستقیم در واحدهای تجاری- تولیدی سرمایهگذاری کنند و واحد تجاری یا تولیدی متعلق به خود را راهاندازی سازند. رویکردهای نوین نیز سرمایهگذاری خارجی را به صندوقها پیشنهاد میکنند. در پارهای از کشورها صندوقها کل سبد را در اوراق درآمد ثابت سرمایهگذاری میکنند، در پارهای دیگر مدیران صندوقها سرمایهگذاری در هلدینگها را ترجیح دادهاند، گروهی سرمایهگذاری در سهام را انتخاب کردهاند و دستهای هم به سرمایهگذاری در بازارهای خارجی روی آوردهاند.
تهاتر داراییها با واگذاری به صندوقهای بازنشستگی
اینکه در ایران اوضاع از چه قرار است و صندوقها چه نوع استراتژی برای تعیین سبد سرمایه خود انتخاب کردهاند در وهله اول نیازمند ذکر یک نکته است. در میان چهار صندوق بزرگ بازنشستگی کشور عمده داراییهای صندوقها از رهگذر واگذاریهای شرکتهای دولتی به دست آمده است. واگذاریهایی که از یک طرف نشان از وابستگی ذاتی صندوقها به دولت دارد و از سوی دیگر نیز بازدهی مثبت یا منفی آنها را متاثر از نوع و ماهیت پاسخدهی دولت میکند. به زبان سادهتر، از آنجا که تصمیمگیری در خصوص منابع صندوقها در غالب اوقات به اراده دولتها بستگی داشته، بنابراین این نهاد هم در قبال بدهیهای تاریخی خود به صندوقها به تهاتر داراییها و واگذاری شرکتها و بنگاههایی از بدنه خود روی آورده که تفسیری از اصل 44 قانون اساسی مبنی بر ترویج خصوصیسازی و کاهش حجم و اندازه دولت است. برای مثال بیشترین حجم واگذاری شرکتهای دولتی برای تهاتر مطالبات تامیناجتماعی در دولتهای نهم و دهم صورت گرفت. موضوعی که مدیرعامل هلدینگ «تاپیکو» هم بر آن صحه میگذارد. محمدحسن پیوندی، که از چهرههای بینالمللی در زمینه دانش و مدیریت صنعت پتروشیمی است، در گفتگو با آتیهنو میگوید: «بسیاری از مجموعههای اقتصادی در سبد دارایی صندوقها نتیجه سرمایهگذاری صندوقها نبودهاند و بیشتر شرکتهایی بودهاند که به صندوقها در قالب رد دیون واگذار شدهاند.» وی با بیان اینکه طی سالهای گذشته خصوصیسازی به سمت صندوقها «هل داده شده» اضافه میکند: «اینطور نیست که صندوقها راسا از طریق سرمایهگذاری به افزایش سرمایه خود روی آورده باشند. سرمایهگذاری به این معناست که ما بنشینیم و فکر کنیم و برنامهریزیهایی مبتنی بر مطالعه انجام دهیم که ارزشافزوده ایجاد کنیم. این اتفاق در عمده صندوقهای ما نیفتاده است.» ولیالله افخمیراد، معاون اقتصادی سازمان تامیناجتماعی، نیز دیدگاهی مشابه دارد و برای ورود به بحث برگزاری نمایشگاه، به آسیبشناسی چرایی افزایش بنگاههای اقتصادی صندوقها و ناکارآمدی آنها میپردازد که رد دیون دولت به نظر وی از اولین عوامل است. گو اینکه از رهگذر 5 مصوبهای که در دهه 80 سازمان خصوصیسازی مجری آن بود، سهام 50 شرکت از یک تا صد درصد به تامیناجتماعی انتقال یافت. اولین مصوبه به سال 1386 برمیگردد که براساس آن 1200 میلیارد تومان واگذاری انجام شد. در سال 1388 دو مصوبه به تصویب رسید که حجم ارزش آنها به ترتیب هزار میلیارد تومان و 2200 میلیارد تومان بود. در سال 1390 مصوبهای 35 هزار میلیارد تومانی به تصویب رسید که البته اجرایی نشد. آخرین مصوبه نیز به سال 1391 برمیگردد که مقرر میکرد 900 میلیارد تومان واگذاری صورت بگیرد.
شناخت بیشتر از ظرفیتها و توانمندیهای صندوقها
فارغ از درستی یا نادرستی این سیاستها، یافتن استراتژی سرمایهگذاری برای صندوقهاست که اهمیت بیشتری دارد. موضوعی سهل و ممتنع که اتفاقا یکی از اهداف برگزاری نمایشگاه «صندوقهای بازنشستگی، پیشران توسعه ملی» هم هست. ولیالله افخمیراد به آتیهنو میگوید: «برای تولید با بازده بیشتر در این مجموعهها باید برنامهریزی دقیقتر و منظمتری داشته باشیم. چراکه واگذاریها بهجای منابع نقدی در اختیار این صندوقها قرار گرفتهاند و این نهادها هم باید توان نقدشوندگی داراییها را افزایش دهند و در مواقع لزوم نقدینگی مورد نیاز صندوق را برای پرداخت مطالبات ذینفعان فراهم کنند.» وی با تاکید بر اینکه صندوقهای بازنشستگی پتانسیل بالایی دارند اما ظرفیتهای آنها به اندازه کافی شناختهشده نیست، برگزاری نمایشگاه را در فضای پسابرجام تحلیل میکند و میافزاید: «در حال حاضر فضای پسابرجام فضای مطلوبی است. ما نیز در دوران گذار خود و رسیدن به جایگاه بهتر در نظام اقتصاد بینالملل به سر میبریم. بر همین اساس صندوقهای بازنشستگی هم باید در چنین محفلی توانمندیها و طرحهای خود را به فعالان اقتصادی در داخل و به خصوص خارجیها عرضه کنند تا با آشنایی بیشتر مردم و شرکای تجاری و سرمایهگذار با پتانسیلها و ظرفیتهای مجموعههای تابعه، سطح تعامل میان صندوقها و مشارکتکنندگان اقتصادی افزایش یابد و درنهایت بیمهشدگان و مستمریبگیران از ارزشافزوده آن برخوردار شوند.»
استراتژی سرمایهگذاری شستا تغییر میکند
امروز دیگر کمتر کسی تردید دارد که صندوقهای بازنشستگی از وزنههای سنگین در هر اقتصادی هستند. نهادهایی که عمده مشارکت آنها در تامین مالی پروژههای بلندمدت است که با توجه به منابع زیاد در اختیار آنها، به طور مستقیم به تولید و رشد اقتصادی کشورها هم کمک میکنند. کارشناسان از برخی الزامات در این رابطه میگویند. اینکه صندوقها در فضای خاص اقتصادی پرتفوی خود را بهدرستی مشخص کنند. اینکه چند درصد پول در سهامداری باشد، چند درصد در اوراق مشارکت، چند درصد در تامین مالی پروژههای کلان ملی یا بینالمللی و نحوه توزیع منابع. همگی منوط به داشتن سیاست سرمایهگذاری کارآمد (policy Statement) است. موضوعی که معاون اقتصادی فعلی سازمان تامیناجتماعی و معاون سابق وزیر صنعت، معدن و تجارت هم سخت به آن باور دارد. افخمیراد از تغییر استراتژیهای سرمایهگذاری در مجموعههای اقتصادی سازمان تامیناجتماعی خبر میدهد و میگوید: «تلاش ما این است که پورتفوی سازمان را بازنگری کنیم و اقداماتی انجام دهیم تا ارزش داراییهای سازمان بهروز شود و قدرت نقدشوندگی داراییها بالا برود.» وی اضافه میکند: «هدف ما این است که از برخی حوزههای فعال فعلی خارج شویم و بنگاههایی را که در چهارچوب اهداف سازمانی ما نمیگنجند هرچه سریعتر واگذار کنیم و منابع حاصل از آن را برای سرمایهگذاری در حوزههایی که دارای توانمندی هستیم به کار گیریم.» رئیس سابق سازمان توسعه تجارت ایران با اشاره به استراتژی توسعهای سازمان تامیناجتماعی و تمرکز منابع در هلدینگهای سودآور میگوید: «پیشنویس اولیه پرتفوی سازمان مبتنی بر تجربیات جهانی و سازوکارهای شناختهشده علمی و منطق اقتصادی و سرمایهگذاری تهیه شده است. سعی ما این است که در اوایل سال آتی ترتیبی اتخاذ کنیم که برنامه عملیاتی لازم برای چگونگی برونرفت از وضعیت موجود و حرکت به سمت پرتفوی جدید سازمان را با اولویت خروج از بنگاهداری و افزایش نقدشوندگی آغاز کنیم.»
تغییرات در صندوقها الزامی است
با این حال، بسیاری بر این باورند که ابزارهای مدیریت در صندوقهای بازنشستگی ایران محدود است و این نهادها طی سالیان گذشته نتوانستهاند به دلایلی چند کارایی خود را نشان دهند. اینکه صندوقهای بازنشستگی در ایران تا چه اندازه از اصول مصرحه سرمایهگذاری پیروی میکنند و چقدر نمایشگاه صندوقهای بازنشستگی، پیشران توسعه ملی» در اثرگذاری بر وضعیت اقتصادی موثر است، سوالی است که مدیرعامل بزرگترین هلدینگ شرکت سرمایهگذاری تامیناجتماعی (شستا) سعی دارد به آن پاسخ دهد. محمدحسن پیوندی برگزاری نمایشگاه را فرصتی بینظیر در ارائه تصویری روشن از امکانات و توانمندیهای صندوقها میداند و برخی الزامات را با آتیهنو در میان میگذارد: «مهمترین اقدام مورد انتظار در زیرمجموعههای اقتصادی این است که در وهله اول جامعه مدیریتی صندوقها بهروزرسانی شود. صندوقهای بازنشستگی حجم بسیار بزرگی از اقتصاد ایران را به خود اختصاص دادهاند، پتانسیلها و ظرفیتهای خلق ارزشافزوده در این مجموعهها بسیار بالاست، امکانات بسیار وسیع و ارزشمند است اما سطوح مدیریتی شرکتها و هلدینگهای تابعه متناسب با توانمندیهای آنها نیست.» وی اضافه میکند: «برگزاری نمایشگاه بهروشنی این پیام را به ما منتقل میکند که انجام اصلاحات در ساختارهای مدیریتی صندوقها بسیار الزامی است. پتانسیلهای زیادی به لحاظ منابع در مجموعه اقتصادی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی وجود دارد اما سطوح مدیریتی آنچنان که باید کلاسیک نیست و باید اصلاحاتی در حوزههای مدیریتی آنها صورت پذیرد.» وی با اشاره به فضای پسابرجام اضافه میکند: «ما در مقطع خاصی هستیم و با وجود اینکه دستاوردهای برجام به طور کامل عملی نشده است، تفاوت بزرگی در بین اقتصاد کنونی و گذشته ایجاد کرده است. شرکتها و هلدینگهای صندوقها هم از این فضا بهره لازم را خواهند برد و یکی از اهداف برگزاری چنین نمایشگاهی نیز همین مسئله است.»
ارسال دیدگاه
ضمیمه
تیتر خبرها
