به منظور حفظ حقوق بیمار، نمایندگان سازمان‌های بیمه‌گر، سازمان نظام پزشکی، دانشگاه‌های علوم پزشکی و نمایندگان مردم می‌توانند کمیته‌ای برای صیانت از حق‌وحقوق بیمار تشکیل دهند. تشکیل این کمیته هم به نفع بیماران و هم به نفع جامعه پزشکی است. مثلا در حال حاضر گروه‌های سودجویی در برخی مراکز درمانی فعالیت می‌کنند که بیمار را علیه پزشک تحریک و او را تشویق می‌کنند تا از پزشک شکایت کند. حال اگر کمیته‌ای متشکل از همه طرف‌های درگیر نظام سلامت وجود داشته باشد، چنین اتفاقاتی کاهش می‌یابد.

در این بین، باید دوره‌های آموزش عمومی گسترده‌ای نیز در جامعه برگزار شود تا بیمار از حقوق خود در نظام سلامت آگاه باشد. مثلا بارها دیده‌ایم که بیمار بستری پس از ترخیص از بیمارستان، حتی خلاصه پرونده پزشکی‌اش را هم دریافت نمی‌کند و از این حقوق اولیه‌اش ناآگاه است. 

در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، هم بیمار از حقوق خود آگاه است و هم ساختار نظام سلامت حقوق بیمار را تضییع نمی‌کند. در این کشورها، پزشک در مطب خود به استقبال بیمار می‌آید، احوال او را می‌پرسد و او را با اسم کوچک صدا می‌زند. همین رفتارهای به‌ظاهر کوچک بخش مهمی از حقوق بیمار را تشکیل می‌دهند، زیرا بیمار ماشین نیست، انسانی است که انتظار دارد با او انسانی برخورد شود.

اما در کشور ما گاهی پزشک به‌حدی مریض دارد که اصلا فرصت حرف زدن با بیماران و گرفتن شرح‌حال از آن‌ها را ندارد. اگرچه معتقدم در کوتاه‌ترین زمان هم پزشک می‌تواند با بیمار خود برخوردی انسانی داشته باشد، اما برای اینکه هیچ توجیهی برای بداخلاقی در نظام پزشکی وجود نداشته باشد، به اعتبارات و امکانات قابل‌توجه نیاز داریم تا در وهله اول زیرساخت‌های نظام سلامت را اصلاح کنیم و پس از اصلاح، سطح نظارتی خود را افزایش دهیم. تا وقتی نظارت وجود نداشته باشد، بهترین طرح‌های دنیا در حوزه نظام سلامت ابتر می‌ماند. به همین منظور باید تیم‌های نظارتی و کارشناسی تشکیل بدهیم تا فرایند حفظ حقوق بیمار در مراکز درمانی را به طور مداوم رصد کنند.

نکته مهم دیگر برای حفظ حقوق بیماران، توزیع عادلانه قدرت در نظام سلامت است. اگر همه قدرت تصمیم‌گیری و اعمال‌نفوذ را به پزشکان بدهیم، طبیعی است که در این شرایط حقوق همه طرف‌های نظام سلامت حفظ نخواهد شد و همواره کفه ترازو به یک سمت سنگینی خواهد کرد. زمانی حقوق بیمار در نظام سلامت حفظ می‌شود که ما کمیته یا تیمی کارشناسی از همه ذی‌نفعان نظام سلامت داشته باشیم، به طوری که حتی نماینده رسانه‌ها هم در این تیم حضور داشته باشد. شفافیت، پاسخگویی و نظارت در نظام سلامت با وجود این تیم کارشناسی بیشتر خواهد شد و در این شرایط، شک نکنید که حقوق بیمار بیش از پیش رعایت می‌شود.

در کشورهای توسعه‌یافته، بیمار از طریق سازمان‌های بیمه‌گر و وکیل شخصی‌اش، حقوق خود را از نظام سلامت طلب می‌کند، اما ما هنوز به این مرحله مترقی نرسیده‌ایم. در این کشورها پزشکان هم وکیل خود را دارند و به همین دلیل، زمانشان فقط صرف فعالیت‌های درمانی می‌شود و وکیل سایر کارهای اداری و حقوقی پزشک را انجام می‌دهد.

زمانی بیمه‌ها می‌توانند به طور کامل از حقوق بیمار دفاع کنند که ساختار بیمه‌ها تقویت ‌شده باشد و به‌عنوان ناظر قدرتمند و مدافع حقوق بیمار بتوانند از فرایندهای درمانی حسابرسی کنند، اما اگر گستره اختیارات و توانشان محدود باشد و شرایط به گونه‌ای رقم بخورد که نتوانند نقش تامین‌کننده حقوق بیمار را به طور جدی برعهده بگیرند، آنگاه خود بیمار طرف حساب جامعه پزشکی می‌شود.

به هر حال، هنوز بسیاری از زیرساخت‌های اولیه برای حفظ حقوق بیمار در کشور ما معطل مانده است. همچنان در خصوص مباحث اولیه‌ای مثل احترام به بیمار در نحوه رفتار و گفتار و همچنین اطلاع‌رسانی به شهروندان ضعف جدی داریم. تا زمانی که این ضعف‌ها از بین نرود و تیمی کارشناسی متشکل از همه ذی‌نفعان نظام سلامت شکل نگیرد، در بحث احقاق بیمار توفیق زیادی نخواهیم داشت.