بازگشت تدریجی ایران به بازارهای جهانی و بازپس‌گیری بخشی از این بازارها زمینه ایجاد شغل را برای جوانان ایرانی فراهم کرده است. حدود یک ماهی از اجرایی شدن برجام یا همان توافق هسته‌ای می‌گذرد. در این مدت کوتاه ایران توانسته است بخشی از بازارهای سنتی خود ازجمله فرش، زعفران و پسته را پس بگیرد و صادرات نفت به اروپا را از سر بگیرد. گردشگری از اصلی‌ترین متغیرهای ایجاد شغل در ایران به شمار می‌آید که دولت برنامه مفصلی برای آن دارد. بررسی کارنامه دولت روحانی در سه بخش نفت، فرش و زعفران و نیز چشم‌انداز سایر بازارها نشان از آن دارد که دولت روحانی تدابیر مناسبی برای ایجاد اشتغال از طریق صادرات در پیش گرفته است. سه حوزه‌ای که بدان اشاره شد از این قابلیت برخوردارند که میلیون‌ها ایرانی را به کار مشغول کنند. هرسه حوزه در جریان تحریم‌ها آسیب دیده یا در دوره‌ای زمین‌گیر شده بودند. اما به نظر می‌رسد دولت روحانی هدف‌گذاری خود را برای ایجاد اشتغال از طریق فعال کردن این حوزه‌ها و سایر حوزه‌ها به کار گرفته است. برای مثال حوزه گردشگری هم می‌تواند منبع بیکرانی برای ایجاد شغل باشد. ایران یکی از 10 کشور دنیا با قابلیت‌های ویژه گردشگری است، لیکن در عمل بهره چندانی از این قابلیت نبرده است. مطابق هدفی که دولت روحانی در قالب برنامه ششم توسعه برنامه‌ریزی کرده است، گردشگری به یکی از منابع اصلی ایجاد شغل در کشور تبدیل خواهد شد.  لیلا زارع، کارشناس ارشد اقتصاد و نویسنده کتاب «کارآفرینی با سرمایه ذهن»، در گفتگو با خبرنگار هگمتانه درخصوص نقش گردشگری در اشتغال‌زایی می‌گوید: «براساس یک پژوهش دانشگاهی، به ازای هر 80 هزار دلار سرمایه‌گذاری در صنعت گردشگری می‌توان 40 شغل ایجاد کرد، اما با همین مقدار سرمایه‌گذاری در صنعت نفت تنها 16 شغل و در صنایع سنگین تنها 12 شغل ایجاد خواهد شد.»

برای فهم اهمیت گردشگری کافی است بدانیم سازمان جهانی شورای سفر (WTO) در گزارشی که توسط کارشناسان این شورا و به کمک دانشکده اقتصاد دانشگاه آکسفورد تهیه شده است، اعلام کرد: «در حال حاضر از هر 3/12 شغل در سراسر دنیا یک شغل مربوط به صنعت جهانگردی است.» با این حال ایران دچار مشکلات بزرگی برای جذب گردشگران است. برای فهم این مشکل کافی است بدانیم ظرفیت هتل‌های ایران در شهرهای مهم و توریست‌پذیر تا انتهای سال 2016 پر شده است در حالی که اگر از امکانات پذیرایی و اقامتی کافی برخوردار بودیم در همین شرایط هم امکان جذب میلیون‌ها گردشگر و رسیدن به هدف‌گذاری جذب 20 میلیون توریست خارجی در سال وجود دارد.

 

 شغل‌هایی که فرش ایرانی ایجاد می‌کند

براساس گزارش حمید کارگر، رئیس مرکز ملی فرش ایران، اولین فرش‌های صادراتی ایران در لس‌آنجلس تحویل داده شدند. ارزش این محموله حدود 80 میلیون دلار اعلام شد. پیش‌تر حجم تجارتی فرش ایرانی به آمریکا بالغ بر یک میلیارد دلار بوده که چند سالی است ایران این بازار بزرگ را از دست داده است. انتظار می‌رود با برگشت ایران به بازار جهانی فرش، شغل‌های بیشتری در کشور ایجاد شود. سیدمجتبی عراقچی، رئیس اتحادیه فروشندگان فرش تهران، اخیرا طی گفت‌وگویی اعلام کرد که «در حال حاضر حدود 2 میلیون نفر در ایران در بخش بافت فرش فعالیت می‌کنند که با کارهای جانبی مانند پشم‌ریسی، رفوگری، رنگرزی، فروشندگی و بازرگانی خارجی و صادرات، جمعیتی حدود 10 میلیون نفر با صنعت فرش ایران زندگی خود را می‌گذرانند.»

آماری که عراقچی اعلام کرده است به‌خوبی نشان می‌دهد که چه ظرفیتی در این بخش برای ایجاد شغل نهفته است. اگر ایران گام‌های بعدی را برای بازپس‌گیری کامل بازار فرش خود بردارد، می‌توان امیدوار بود که صدها هزار شاغل سابق در بخش فرش دوباره به کار مشغول شوند.

 طلای سرخ، منبع اشتغال

زعفران ایرانی ازجمله کالاهای شناخته‌شده ایرانی در بازارهای جهانی است. آمریکا یکی از مقاصد اصلی صادرات زعفران بود اما طی 4 سال گذشته و به خاطر تحریم‌های اعمال‌شده، امکان صادرات این کالا به آمریکا وجود نداشت. با لغو تحریم‌ها زمینه‌ای فراهم شد تا نخستین محموله زعفران هم راهی بازارهای آمریکا شود. هفته گذشته بود که علی شریعتی مقدم، رئیس صندوق توسعه صادرات زعفران، با اعلام صادرات آزمایشی ۲۰ کیلوگرم زعفران ایران به آمریکا گفت: «امیدواریم قراردادهای جدیدی برای توسعه صادرات زعفران به این کشور بسته شود.» وی گفت: «اگر در بلندمدت بازار این کشور را از آن خود کنیم، ظرفیت صادرات چند تن زعفران به این کشور وجود دارد.» همچنین محمدجواد رضایی، رئیس صندوق توسعه صادرات زعفران، دو هفته پیش در یک اظهارنظر مطبوعاتی در جمع خبرنگاران اعلام کرد: «صادرات مستقیم زعفران به کشورهای اروپایی می‌تواند تا 40 درصد بازار زعفران ایرانی را رونق ببخشد.»

غلام‌رضا میری، رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران، کل توان ایران در تولید زعفران را 270 تن اعلام کرده اما گفته است: «به خاطر تحریم‌ها نتوانسته‌ایم این مقدار تولید را صادر کنیم.» وی ارزش هر کیلو زعفران صادراتی را 7 میلیارد تومان دانسته و می‌گوید: «125 هزار نفر مستقیم در کشت این کالا مشغول به کارند و 25 هزار نفر هم در کار صادرات و شغل‌های جانبی آن نقش دارند.» به گفته میری، تلاش ایران برای بازپس‌گیری بازار زعفران می‌تواند شغل‌های یادشده در ایران را دوباره فعال کند و گسترش بدهد. از طرف دیگر ارزآوری حدود 300 میلیون دلاری در میان محصولات صادراتی، جایگاهی ویژه به زعفران می‌دهد. همچنین به گفته محمدعلی طهماسبی، معاون باغبانی وزیر جهاد کشاورزی، «با تخصیص ردیف بودجه در سال 95 به طرح جامع ملی زعفران و تصویب آن در مجلس، تولید سالانه زعفران کشور 500 تن افزایش می‌یابد.»

 

 نفت ایران دوباره در اروپا

شاید در این میان سخت‌ترین کار بازپس‌گیری بازارهای سنتی نفت ایران باشد. ایران تا قبل از تحریم‌های سال 90 روزانه بالغ‌بر 500 تا 700 هزار بشکه نفت راهی اروپا می‌کرد. تحریم‌ها باعث شد تا علاوه بر این بازار حدود 500 هزار بشکه نفت صادراتی ایران از دست برود. پس از لغو تحریم‌ها بیژن زنگنه، وزیر نفت، از اقدام فوری برای بازپس‌گیری بازارهای ازدست‌رفته نفت خبر داد. متعاقبا هفته گذشته بود که زنگنه اعلام کرد: «ظرف یکی دو هفته گذشته توانسته‌ایم صادرات روزانه 300 هزار بشکه نفت به اروپا را از سر بگیریم و تلاش داریم بقیه بازارمان را هم پس بگیریم.» ایران تا قبل از تحریم‌های سال 90 روزانه بالغ‌بر 2 میلیون و 300 هزار بشکه نفت صادر می‌کرد که با اعمال تحریم‌ها این رقم به کمتر از یک میلیون بشکه رسید. برای فهم آثار مثبت لغو تحریم‌های نفتی کافی است بدانیم بالغ‌بر 500 هزار نفر در بخش نفت ایران مشغول به کارند. تحریم‌ها باعث شد تا شغل این افراد تحت تاثیر قرار بگیرد و امکان گسترش و درنتیجه افزایش اشتغال‌زایی در این بخش از بین برود. اکنون فرصتی به‌دست‌آمده تا با افزایش صادرات نفت ایران، زمینه برای استخدام و اشتغال‌زایی در این بخش فراهم شود. حسن روحانی، رئیس‌جمهور، اهمیت این بخش را برای ایران بسیار حیاتی توصیف می‌کند و بیژن زنگنه هم نفت را مرکز اقتصاد ایران می‌داند. هرچند مباحث زیادی وجود دارد که اقتصاد باید از نفت جدا شود اما باید توجه داشت که عملیاتی شدن چنین برنامه‌ای به معنای تعطیلی و بستن چاه‌های نفت نیست، بلکه نفت باید استخراج شود و در قالب محصولات نفتی یا به‌صورت خام راهی بازارهای جهانی شود و درآمد حاصل از آن به جای هزینه شدن در امور جاری در عرصه‌های عمرانی به کار گرفته شود. به این ترتیب نفت می‌تواند مستقیم و غیرمستقیم منبع ایجاد اشتغال میلیونی شود.