خوابِ یکی از قطب‌های مهم صنعتی کشور آشفته است؛ برخی ساکنان محلی به طعنه حالا دیگر نام زادگاه خود را «استان اعتراض» گذاشته‌اند! هرروز از گوشه‌ای صدایی انتقادی برمی‌خیزد؛ تعدیل نیرو بر سر آرامشِ کارگران بخش تولید در استان یزد سایه افکنده؛ مرتضی یکی از این کارگرهاست. او تمام 11 سال گذشته را در یکی از بزرگ‌ترین کارخانه‌های کاشی یزد گذرانده اما یک روز صبح که بی‌خبر از همه‌جا به کارخانه رفت، از کارگزینی نامه‌ای به دستش دادند و عذرش را خواستند. باید می‌رفت، چاره‌ دیگری نبود. نه برای او و نه برای کارخانه. خودش اما به آتیه‌نو می‌گوید: «من اولین کارگر اخراجی نیستم. چند ماه قبل، پسردایی‌ام اخراج شد و قبل‌ و بعدش هم کسانی دیگر.»

مرتضی بغضش را فرو می‌خورد و تمام نگاهش پر می‌شود از نگرانیِ فردا. حالا چه باید بکند؟ با دو فرزندش چه کند؟ با اجاره‌ خانه؟ با نان، آب، برق، گاز و... دنیا برایش به اندازه‌ یک کف دست کوچک و تنگ می‌شود. می‌گوید: «به‌جز اخراج، اتفاق بد دیگر برای من و دیگر کارگران، مرخصی‌های تحمیلی بود که به ما می‌دادند. از یک ماه مانده به شب نوروز تا یک ماه بعد، یعنی تا اول اردیبهشت‌ماه، خیلی از افراد را به مرخصی اجباری می‌فرستادند.» او با سکوتش می‌پرسد: «می‌دانید شب عید بر ما چطور گذشت؟» و ادامه می‌دهد: «از یک جایی به بعد با ما ماهیانه قرارداد منعقد می‌شد؛ با کارگران رفتارهای سلیقه‌ای دارند. مطالبات با تاخیر پرداخت می‌شود، بیمه‌ نامنظم پرداخت می‌شود، گاهی تا چندین ماه دفترچه‌های کارگران را تمدید نمی‌کنند و متاسفانه گاه در اختلاف بین کارگر و کارفرما، به شکلی یک‌جانبه طرف کارفرما گرفته می‌شود.»

صدای حزن‌آلود مرتضی در حنجره‌ صدها و هزاران کارگرِ پریشان یزدی می‌پیچید و آن‌سوتر این گود، کارفرمایان و صاحبان واحدهای تولیدی ایستاده‌‌اند. آن‌ها چشم‌های نگران و هراسان خود را به صف‌های کارگرانی دوخته‌اند که تا چندی قبل دست در دست هم چرخ صنعت را می‌چرخاندند و اکنون رکود، بینشان فاصله انداخته است. بخش تولید در این استان همچون دیگر مناطق کشور در تنگناست و در این بین، خوابِ ناآرام صنعت کاشی و سرامیک استان یزد از جنس دیگری است. اینجا قطب تولید این محصول است و نیمی از کاشی و سرامیک ایران را همین یزدی‌ها تولید می‌کنند. 20 هزار نفر به‌طور مستقیم از گرده‌ این صنعت نان می‌خورند.

صنعت کاشی و سرامیک کشور از سال‌های پایانی دهه‌ 40 و با تمایل جامعه به سمت مصالح برتر و کالاهای لوکس خارجی رونق خود را آغاز کرد. روند سرمایه‌گذاری در این صنعت اما از سال‌های پایانی جنگ تحمیلی تا اواخر دهه‌ هفتاد با شتاب فزاینده‌ای ادامه یافت؛ رونق ساخت‌وسازها از سویی و تمایل کشور به حمایت از تولید داخلی از دیگر سو، موجب هجوم سرمایه‌گذاران به سمت این صنعت و برهم خوردن تعادل بازار شد و اکنون تداوم نابسامانی، کار را به آنجا رسانده که انجمن صنفی تولیدکنندگان کاشی و سرامیک استان یزد در نامه‌ای خطاب به دولت تصریح می‌کند: «تولید کاشی و سرامیک در کشور توجیه اقتصادی خود را از دست داده و این ﺻﻨﻌﺖ در ﻣﺴﯿﺮ ﺳﺮاﺷﯿﺒﯽ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ.»

در این نامه که متن آن در اختیار آتیه‌نو قرار گرفته، از پر شدن انبار شرکت‌ها و عاملان فروش، تعطیلی برخی واحدها و فعالیت برخی دیگر با 50 درصد ظرفیت خبر داده شده و در ادامه، این انجمن صنفی از عدم همراهی بانک‌ها با تولیدکنندگان کاشی و سرامیک انتقاد کرده و خطاب به دولت آورده است: «بانک‌های عامل، بخشنامه‌های بانک مرکزی و آیین‌نامه‌ها را در خصوص پرداخت تسهیلات، تقسیط بدهی‌های ارزی و معوقات اجرا نمی‌کنند.»

تولیدکنندگان کاشی و سرامیک ﮐﻤﺒﻮد ﻧﻘﺪﯾﻨﮕﯽ و ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ در ﮔﺮدش را یکی از چالش‌های مهم خود اعلام و تصریح می‌کنند: «ﻣﺎﻟﯿﺎت ﺑﺮ ارزش‌افزوده تولیدکنندگان از 8 درصد به 9 درصد افزایش یافته، بدون اینکه دوره‌ وصول مطالبات مورد توجه قرار بگیرد؛ اکنون کاشی بیشتر به صورت نسیه و اﻋﺘﺒﺎر ﺑﯿﺶ از یک سال ﺑﻪ ﻣﺸﺘﺮﯾﺎن ﻓﺮوﺧﺘﻪ می‌شود.»

در همین حال، کمبود ناوگان و ضعف در سیستم حمل‌‌ونقل ریلی کشور و ﻧﺒﻮد ﻧﺎوﮔﺎن ﺣﻤﻞ‌وﻧﻘﻞ ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ درﯾﺎﯾﯽ ﺑﻪ ﮐﺸﻮرﻫﺎی ﻫﺪف ﺻﺎدراﺗﯽ ازجمله ﻧﯿﺠﺮﯾﻪ، اﻟﺠﺰاﯾﺮ، آﻓﺮﯾﻘﺎی ﺟﻨﻮﺑﯽ و... از دیگر چالش‌هایی است که تولیدکنندگان کاشی و سرامیک کشور آن را با نوشتن این نامه، به گوش دولت رسانده‌اند. آن‌ها در پایان ‌نامه‌ خود تلنگری زده و یادآور شده‌اند: «در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ ﺣﺪود 17 شرکت کاشی و سرامیک در کشور تعطیل شده ولی ﻫﻤﺖ و ﺗﻼش صنعتگران ﯾﺰدی اﺟﺎزه ﻧﺪاده تاکنون ﺷﺮﮐﺘﯽ در این استان ﺗﻌﻄﯿﻞ ﺷﻮد.» کارخانه‌های کاشی و سرامیک یزد اما ﺑﺎ ﮐﺎﻫﺶ ﻇﺮﻓﯿﺖ ﺑﻪ ﮐﺎر ﺧﻮد اداﻣﻪ می‌دهند.

 

 تولید دو برابر نیاز

سید علی‌اکبر کلانتر، رئیس خانه صنعت و معدن استان یزد، در خصوص وضعیت کنونی این صنعت به آتیه‌نو می‌گوید: «طی 10-15 سال گذشته در این صنعت، مرتب با افزایش عرضه روبه‌رو هستیم و اکنون تولید کاشی و سرامیک در کشور دوبرابر تقاضای داخلی است. اگر سرانه‌ مصرف کاشی در ایران چهار تا پنج متر مربع باشد، با توجه به جمعیت فعلی، 300 میلیون متر مربع در سال مصرف خواهیم داشت. این در حالی است که اکنون 600 میلیون متر مربع تولید داریم و واحدهای جدید نیز با ظرفیت تولید 400 میلیون متر مربع دیگر، با پیشرفت 20 تا 90 درصد در حال پیوستن به این صنعت هستند.» به گفته وی، در استان یزد حدود 60 واحد اکنون در حال تولید هستند و 30 تا 40 واحد دیگر نیز در دست احداث است!

کلانتر عمده مشکل این صنعت را بازار فروش می‌داند و ادامه می‌دهد: «خط تولید کاشی و سرامیک به‌گونه‌ای است که «آن و آف» ندارد. یا باید مدام تولید داشته باشد و یا کلا تولید را متوقف کند. تولید ادامه دارد و بین عرضه و تقاضا اختلاف زیادی ایجاد شده است.»

 

 انبارها پر شده است

محدودیت‌های صادرات در کنار رکود داخلی و افزایش نرخ ارز گره‌های تازه‌ای بر کار صنعت کاشی و سرامیک انداخته و نتیجه آن شده که رئیس خانه صنعت و معدن استان یزد از دپوی حجم زیادی از تولیدات این واحدها طی سال‌های گذشته خبر داده و اظهار می‌کند: «سال گذشته حتی برخی کارخانه‌های یزد، تولید یک سال خود را دپو داشتند. طبیعی است در این وضعیت صنعتگر مجبور می‌شود محصول خود را به‌‌صورت اعتباری، هشت‌ماهه، ده‌ماه و حتی یک‌ساله بفروشد که نتیجه‌ آن کمبود نقدینگی و عدم توانایی برای پرداخت به‌موقع مطالبات کارگران و نیروهاست.» او با اشاره به نارضایتی کارگران، قبول ندارد که یزد را «استان اعتراض» بنامند و می‌گوید: «کارفرمایان یزدی عِرق زیادی به کارگران دارند و نان بریدن را بسیار بد می‌دانند اما کمبود نقدینگی و هزینه‌های موجود باعث شده این صنعت قفل شود و این وضع هم کارفرمایان و هم کارگران را دچار مشکل کرده است.»

این صنعتگر یزدی معتقد است: «سازمان تامین‌اجتماعی استان حمایت‌های خوبی از کارفرمایان و کارگران کرده، اما تاکید می‌کند که سازمان‌های مسئول باید قبل از اینکه کار به تجمع و اعتراض بکشد پا پیش بگذارند و وقتی مطلع می‌شوند که یک واحد تولیدی دو ماه نتوانسته حقوق نیروهای خود را بپردازد باید همان زمان وارد شوند تا کار به تعطیلی و تعدیل نیرو نکشد.»

 

 مصوبات کارگروه اجرا نمی‌شود

در عین حال، کلانتر می‌گوید که یک ماهی است اوضاع کمی بهتر شده و در پاسخ به آتیه‌نو در خصوص عملکرد کارگروه رفع موانع تولید استان یزد برای حل مشکلات صنعت کاشی و سرامیک ابراز رضایت می‌کند و می‌گوید: «این کارگروه مصوبات خیلی خوبی داشته و اگر مسیر گذشته را ادامه می‌دادیم الان بسیاری از واحدهای تولیدی ما تعطیل بودند ولی این کارگروه در اجرای مصوبات چندان موفق نبوده است.» او مدیریت فعلی سازمان تامین‌اجتماعی کشور را مطلوب ارزیابی می‌کند و می‌افزاید: «تعامل بیمه با صنعتگران بهتر شده و برخوردهای منطقی‌تری با بخش تولید دارند.»

 

 بازار داخلی اشباع است

محمدحسین فنایی، از دیگر فعالان صنعتی این استان، پیشنهاد می‌دهد برای نجات صنعت کاشی و سرامیک، ستاد بحران تشکیل شود! او که اکنون عضو هیئت‌مدیره خانه‌های صنعت و معدن ایران است و سابقه‌ ریاست بر خانه صنعت و معدن استان یزد را نیز در کارنامه خود دارد با اذعان به رشد سریع صنعت کاشی و سرامیک در این منطقه، به آتیه‌نو می‌گوید: «کاشی و سرامیک به‌عنوان صنعت غالب استان یزد، اشتغال بسیاری با خود به همراه آورده، ارزش‌افزوده ایجاد کرده، تکنولوژی را بومی کرده، و نیروهای متخصص فراوانی پرورش داده است اما به‌مرور زمان عوامل متعددی دست‌به‌دست هم داده و این صنعت را دچار بحران کرده‌اند.»

به گفته‌ او، بازار داخلی اکنون اشباع شده است. برای خروج از این بحران باید کاشی‌ها به صورت خوشه با هم تجمیع شوند، هزینه‌ها به حداقل برسند و هزینه‌های سربار تقسیم شوند. فنایی از دولت می‌خواهد برای تامین مواد اولیه به این واحدها کمک کند و از بانک‌ها دعوت می‌کند با مجموعه‌هایی که دچار بحران شده‌اند همراهی بیشتری داشته باشند. این صنعتگر یزدی می‌گوید: «تامین‌اجتماعی می‌تواند درصدی از سهم کارفرما و کارگر را بگیرد و بقیه را به‌مرور باز پس بگیرد. اداره مالیات هم باید با توجه به شرایط فعلی با واحدها رفتار کند.» به باور او اما در این قضیه بانک‌ها هستند که باید قدم‌های بزرگ‌تری بردارند.

 

 رشد بیش‌ازحد

عضو هیئت‌مدیره خانه‌های صنعت و معدن ایران با بیان اینکه بحران در صنعت کاشی و سرامیک یزد بر کل کشور اثر خواهد گذاشت، می‌گوید: «وقتی بدون حساب‌وکتاب و کنترل، مجوز برای ایجاد واحدهای جدید صادر شد، نتیجه‌اش آن می‌شود که 50 درصد کاشی و سرامیک کشور در استان یزد تولید ‌شود. این صنعت بیش‌ازحد رشد کرد. اکنون با ایجاد و استمرار این بحران، نه‌تنها اشتغال جدیدی ایجاد نمی‌شود، بلکه شغل‌های موجود نیز متوقف شده که این مسئله، تبعات اجتماعی و اقتصادی فراوانی به دنبال خواهد داشت.»

عضو هیئت‌مدیره خانه‌های صنعت و معدن ایران بیان می‌کند: «اگر پذیرفته‌ایم که در دوره‌ای در جنگ اقتصادی بوده‌ایم باید قبول کنیم که تولیدکنندگان در جبهه‌ اول بوده‌اند و اکنون زخمی از جنگ برگشته‌اند. بانک‌ها و دولت که پشت خط بوده‌اند باید حواسشان باشد که این‌ها زخمی هستند.»

 

 صدور مجوز ادامه دارد

فنایی نیز همچون دیگر فعالان اقتصادی کشور چشم‌انتظار رونقی است که دولت وعده آن را داده و در پاسخ به آتیه‌نو از ادامه‌ روند صدور مجوزهای جدید برای تاسیس واحدهای کاشی و سرامیک در یزد خبر می‌دهد و با انتقاد از این رویه اظهار می‌کند: «کسی که مجوز را صادر می‌کند، در برابر آینده واحد تولیدی مسئولیتی ندارد و این وضعیت به آن دلیل است که روش غلطی در پیش گرفته‌ایم؛ در صورتی که در کشورهای پیشرفته فرد از سازمان صنعت مجوز نمی‌گیرد، مستقیم به بانک مراجعه می‌کند و بانک مطالعات را انجام می‌دهد و مثلا می‌گوید من با شما شریک نمی‌شوم چون بازار اشباع شده است. در کشور ما  اما شیوه کار برعکس است!»

 

 نگذاشتیم واحدی تعطیل شود

«اوضاع رو به بهبود است.» این نویدی است که  مدیرکل تامین‌اجتماعی استان یزد می‌دهد. محمد صابری با بیان اینکه در صنعت کاشی و سرامیک این استان 20 هزار نفر به‌طور مستقیم شاغل هستند، به آتیه‌نو می‌گوید: «ما در صنعت کاشی و سرامیک، مقام اول کشور را در تولید و اشتغال داریم اما واحدهای کاشی و سرامیک استان تحت تاثیر شرایط اقتصادی سال‌های گذشته دچار مشکلات متعددی هستند.» وی تصریح می‌کند: «هیچ‌کدام از واحدها به طور کامل تعطیل نشدند. 

تلاش زیادی شد تا اشتغال حفظ شود. درنتیجه بیکاری رشد چشمگیری نداشت.» وی با اشاره به تعامل تامین‌اجتماعی با کارفرمایان در زمینه‌ پرداخت حق‌بیمه کارگران اظهار می‌کند: «اکنون پس از گشایش‌های بین‌المللی، امید به رونق در بین تولیدکنندگان افزایش یافته، اوضاع رو به بهبودی است و امیدواریم در چند ماه آینده رونق ایجاد شود.» رونق بازار داخلی کاشی و سرامیک وابسته به رشد در صنعت ساختمان است. ساخت‌وساز اما در 10 سال گذشته به‌جز سال‌های 86 و 87 رونقی به خود ندیده است. مردم یزد باز هم روزهای طلایی صنعت کاشی و سرامیک خود را می‌بینند؟ آیا ورق دوباره برمی‌گردد؟