سهام عدالت این روزها خیلی‌ها را سرگردان بانک‌ها و کارگزاری‌ها کرده؛ سالمندانی که تا به حال اسمی از بورس نشنیده‌اند یا گرفتار سامانه‌ها و نشانی‌های اینترنتی یا فرایندهای الکترونیک شده‌اند. بخش دیگری از گرفتاری سهامداران عدالت فروش سهام‌شان است. آنهایی که گرفتار اجاره خانه و خرج دوا و درمان هستند و حالا مدت‌هاست سهام عدالت‌شان را فروخته‌اند اما خبری از واریز پول آن نیست. از آن طرف بانک‌ها می‌گویند عملیات گسترده آزادسازی و فروش سهام عدالت باعث دردسرشان شده است. 

 

یک میلیون نفر سهام عدالت‌شان را فروختند

سازمان خصوصی‌سازی برای کنترل معاملات سهام عدالت و پیشگیری از دردسرهایی که می‌تواند برای بازار سرمایه ایجاد کند، تصمیم گرفت فعلا فقط 30 درصد از سهام را برای خرید و فروش آزاد کند. برای آزادسازی سهام عدالت دو روش مستقیم و غیرمستقیم در ‌‌نظر گرفته شد. سهامدارانی که روش مستقیم را انتخاب کرده‌اند، می‌توانند به صورت مستقیم سهام‌شان را در بورس خرید و فروش کنند و یا اینکه از طریق بانک‌ها بفروشند و کسانی که گزینه غیرمستقیم را انتخاب کنند اختیار سهام‌شان را به کارگزاران استانی می‌سپارند تا سود سالانه سهام را مطابق با شیوه سازمان خصوصی‌سازی به حساب‌شان واریز کنند. 

دولت بارها اعلام کرد که ارزش روز سهام عدالت افراد به حدود 10 تا 11 میلیون تومان و حتی بالاتر رسیده و از آنجا که شرکت‌های بزرگی در سبد سهام عدالت وجود دارد بهتر است که مردم از فروش سهام‌شان خودداری کنند و سود بیشتری ببرند.

با این حال، تورم 40 درصدی و رشد مداوم قیمت‌ها، افراد زیادی را ناگریز به فروش سهام عدالت کرد. بر اساس گفته حسین فهمی، سخنگوی طرح آزادسازی سهام عدالت، تا پایان خردادماه حدود ۲۰ میلیون نفر از حدود ۴۷ میلیون نفر مشمول سهام عدالت که در قید حیات هستند، روش مستقیم را برای مدیریت سهام خود انتخاب کرده‌اند و از این میان حدود یک میلیون نفر تاکنون سهام عدالت خود را فروختند.

 

گرفتاری‌های فروش سهام عدالت

فروش سهام عدالت اما دردسرهای خاص خود را دارد. افراد برای انتخاب روش مستقیم مدیریت سهام عدالت ناچارند که کد بورسی را از سامانه سجام دریافت کنند. گرفتن کد بورسی اما به این سادگی نیست. پر کردن ده‌ها برگه فرم و اطلاعات هویتی متعدد مانند کدپستی، شماره سریال شناسنامه و شماره شبا و... تنها فقط یک خوان از هفت خوان گرفتن کد بورسی است. احراز هویت و مراجعه به کارگزاری بورس سالمندان و کم‌سوادترها را سردرگم کرده است. پس از این مرحله پر کردن فرم‌های متعدد بانکی و تطبیق شماره شبا با کد ملی و سایر اطلاعات هویتی مشتری‌ خوان‌های دیگری است که فروشندگان سهام عدالت را گرفتار خود کرده است. 

سالمندان و کم‌سوادها که از این همه بروکراسی اداری و پیچیدگی فرایند فروش سهام عدالت گلایه دارند، می‌گویند که از تلفن به سازمان‌ها و بورس و بانک‌ها نتیجه نگرفته‌اند و مجبورند برای فروش سهام عدالت خود دست به دامن افراد مختلف شوند. 

از آن سمت افرادی که درخواست فروش 30 درصد سهام خود را به بانک‌ها داده‌اند، همچنان معطل واریز پول سهام‌شان مانده‌اند. برخی از آنها حتی انتظار یک ماهه را گزارش می‌کنند و برخی دیگر از ارقام متفاوت وجوه واریزی و دور از انتظارشان گلایه‌مندند. 

بانک‌ها اما در پاسخ به این گلایه‌ها می‌گویند که فرایند فروش سهام را به کارگزاری‌های‌شان در بورس داده‌اند و به محض اینکه پول به حساب بانک ریخته شود، آن را برای سهامداران واریز می‌کنند. 

کارگزاری‌های بانکی هم می‌گویند که اطلاع دارند فروشندگان سهام عدالت افراد کم‌توان مالی هستند و تلاش می‌کنند که سهام آنها را با بالاترین قیمت و در زمان مناسب بفروشند تا پول آن را به حساب مشتریان واریز کنند. آنها همچنین می‌گویند که سهام عدالت افراد را به تفکیک می‌فروشند و پول آن را در چند‌‌‌مرحله واریز می‌کنند. 

با این حال، فروشندگان سهام عدالت از گرفتاری‌ها و بی‌پولی‌های‌شان می‌گویند و اینکه به وجوه حاصل از فروش سهام عدالت نیاز فوری دارند. 

دسته سوم اما افرادی هستند که اصولا نمی‌دانند سهام عدالت‌شان را بفروشند یا نه؟ آنها نگران ریزش حباب بورس هستند و از آنجایی که چشم‌اندازی از آینده بورس ندارند، برای فروختن یا نفروختن سهام عدالت‌شان مردد مانده‌اند. 

 

بازدهی 30 درصدی سهام عدالت از زمان آزادسازی معاملات

اما در سبد سهام عدالت چه شرکت‌هایی وجود دارد؟ در بین شرکت‌های حاضر در سبد سهام عدالت ۳۱ درصد فلزات اساسی، ۲۴ درصد پتروشیمی، ۱۶ درصد پالایشگاه، ۱۲ درصد بانک و مابقی دیگر سهام کم‌ارزش تر قرار دارند و در واقع حدود ۸۷ درصد از کل سهام عدالت متعلق به پنج صنعت است که در آن ۱۴ شرکت حضور دارند. سبد سهام عدالت شامل ۴۹ شرکت است که ۳۶ شرکت معادل ۷۰ درصد بورسی و ۱۳ شرکت معادل ۳۰ درصد آن غیربورسی هستند.

اگر افراد بخواهند 30 درصد سهام عدالت‌شان را بفروشند در حال حاضر چیزی حدود 3 تا 4 میلیون تومان دست‌‌شان را می‌گیرد. 

ارزش سبد سهام عدالت (۵۳۲ هزار تومانی) در زمان آغاز فروش ۳۰ درصد سهام آزاد‌شده (دهم خرداد ماه) کمی بیش از ۸ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان (8 میلیون و ۵۴۷ هزار تومان) بود، اما در پایان خرداد ماه ارزش کل سبد سهامداران به بیش از ۱۱ میلیون تومان رسیده که نشان دهنده بازدهی ۳۰ درصدی این سهام طی ۲۰ روز بوده است.

این بدان معناست که سهامداران در کمتر از دو ماه سودی معادل 2.5 میلیون تومان کسب کرده‌اند. این در حالی است که شاخص کل بورس تهران در این مدت نیز حدود ۳۰ درصد بازدهی را به ثبت رسانده؛ موضوعی که نشان می‌دهد سبد سهام عدالت تقریبا روندی مشابه با شاخص داشته است.

البته سهامدارانی که روش مستقیم را انتخاب کرده‌اند تنها قادر به فروش ۳۰ درصد از سهام خود هستند که این میزان نیز از زمان آغاز فروش تاکنون بیش از ۷۶۵ هزار تومان افزایش یافته و به حدود ۳ میلیون و ۳۰۰ هزار تومان رسیده است.

 

سهام عدالت؛ سهام بی‌قاعده

سهام عدالت در سال 84 وارد زندگی ایرانی‌ها شد. محمود احمدی‌نژاد، رییس‌جمهور وقت اعتقاد داشت که یکی از روش‌های توزیع یارانه در جامعه فروش سهام شرکت‌های دولتی به مردم و در قالب سهام عدالت است که البته چون این روش سهامداری هیچ سازوکار شفافی نداشت، پس از فروختن برگه‌هایی به ارزش 500 هزار تا یک میلیون تومان به مردم، سال‌های طولانی به حاشیه رفت تا اینکه در میانه دی ماه سال 95 سازمان بورس و اوراق بهادار میزان سود دریافتی سهام عدالت از 43 شرکت حاضر در سبد سهام را ۱۹۹ هزار و ۱۵ میلیارد ریال اعلام کرد. به‌علاوه سود مصوب مجمع عمومی شرکت‌ها در این مدت ۳۰۹ هزارو ۵۷۴ میلیارد ریال اعلام شد. همچنین مشارکت در افزایش سرمایه شرکت‌های سرمایه‌پذیر سهام عدالت ۵۱ هزار و ۷۷۰ میلیارد ریال و مانده طلب سود از شرکت‌ها ۵۸ هزار و ۷۸۸ میلیارد ریال گزارش شد. 

پس از تعیین سود سهام عدالت، سازمان خصوصی‌سازی از مردم درخواست کرد که شماره شبای بانکی‌شان را در سامانه‌ای وارد کنند تا سود سهام عدالت به آنها پرداخت شود. مبلغ سود سالانه رقم اندکی بود که برای خیلی‌ها جاذبه نداشت. از آن سمت دولت معامله برگه‌های سهام عدالت را ممنوع کرده بود. استدلال دولت این بود که نمی‌داند با چه سازوکاری می‌شود به یکباره 49 میلیون سهامدار را به بورس ارجاع داد و اصولا ورود این همه سهامدار به بورس چه مشکلاتی ایجاد می‌کند؟ به جز این گره‌های حقوقی متعددی برای معامله سهام عدالت وجود داشت و به دلیل اینکه سبد سهام عدالت مجموعه‌ای از سهام شرکت‌های مختلف بود، تفکیک آن و فروش‌شان در بورس مسائل دیگری ایجاد می‌کرد. 

بر همین اساس دولت و مجلس وقت به دنبال طراحی سازوکارهایی بودند که با آن بتوان سهام عدالت را خرید و فروش کرد تا اینکه در تاریخ 9 اردیبهشت‌ماه امسال مقام معظم رهبری دستور آزادسازی سهام عدالت را صادر کرد. حدود یک ماه طول کشید تا آزادسازی سهام عدالت به دو روش مستقیم و غیرمستقیم کلید بخورد و حالا مردمی که سال‌ها با بورس بیگانه بوده‌اند، گرفتار سازوکارهایی شده‌اند که هیچ از آن سردرنمی‌آورند.