جواهرسازی. شاید نخستین تصویری که با شنیدن این کلمه به ذهن می‌آید، ساختن نگینی یا سوار کردن آن بر روی رکابی طلایی یا نقره‌ای باشد. تصویر دیگری که در این ارتباط به ذهن می‌آید، حجره‌های طلافروشان و پیرمردان کهنه‌کاری است که با ذره‌بین‌های تیزبینشان سنگی قیمتی یا قطعه‌ای طلایی را ورانداز می‌کنند. از طرفی بحث طلا و جواهر به دلیل قیمت و ارزش بالایش معمولا دور از دسترس به نظر می‌رسد. اما آتیه‌نو در این شماره می‌خواهد ابعاد دیگری از این سرزمین طلایی را به روی خوانندگان خود باز کند تا با ظرفیت‌های بی‌نظیر و گسترده‌اش برای مهارت‌آموزی و درنتیجه درآمدزایی آشنا شوند. 

امروز از حوزه جواهرات با عنوان هنر-صنعت یاد می‌شود که آمیخته با هنری بسیار ظریف و به‌نوعی دستاوردی از دل زمین است. در این صنعت از فرش به عرش می‌رسند. یعنی سنگ‌هایی که بعضا کسی حاضر نیست حتی پایش را روی آن‌ها بگذارد، این قابلیت را دارند که طی فعل و انفعالاتی به کالایی گرانبها تبدیل شوند. ارزشی که از رهگذر مهارتی آموختنی به‌دست می‌آید. مهارتی که می‌توان آن را فراگرفت و از این راه صاحب درآمد شد. جواهرسازی بیش از 24 رشته متفاوت دارد که با آموختن هرکدام به‌راحتی می‌توان درآمد کسب کرد. شیوه یادگیری هم حضور در آموزشگاه‌هایی است که مهارت‌هایی از این دست را آموزش می‌دهند. اما از آنجایی که در بازار کار امکان کج‌روی بعضی از افراد وجود دارد، کارآموز حتما باید از آموزشگاه‌های دارای پروانه فعالیت استفاده کند.

هومن زنگنه کارشناس جواهرسازی و صاحب یک شرکت در این هنر-صنعت است. او در ابتدا از پهنه گسترده سنگ‌های قیمتی ایران می‌گوید: «در ایران صدها نوع سنگ قیمتی وجود دارد که بیش از 220 نوع آن‌ها تاکنون شناخته شده و از این لحاظ جایگاه ویژه‌ای در بین سایر کشورها دارد. البته خود سنگ‌ها نیز انواعی دارند و مثلا عقیق به‌تنهایی 500 نوع دارد.»  اما شاید این سوال مطرح باشد که خریداران سنگ‌ها و جواهرات ساخته‌شده از سنگ‌ها چه کسانی هستند و فروش در ایران چه وضعیتی دارد. زنگنه در مورد ظرفیت‌های فروش در ایران می‌گوید: «بازار گستردگی زیادی دارد. زیرا جواهرسازی از ابعاد گوناگون و قیمت‌های متنوعی برخوردار است. یعنی از چند صد هزار تومان تا چند میلیارد تومان طیف وسیع قیمت جواهرات است. بنابراین طیف مشتریان زیادی را دربرمی‌گیرد. همچنین بسیاری از کشورهای دنیا خواهان جواهرات ایران هستند. حتی در نمایشگاه jck لاس‌وگاس که برترین و بزرگ‌ترین نمایشگاه جواهر دنیاست، ایرانیان حضور می‌یابند.»

 

 آموزش‌ها و آموزشگاه‌ها

آموزش در حوزه جواهرات بیشتر از طریق آموزشگاه‌ها صورت می‌گیرد. زنگنه می‌گوید: «آموزشگاه‌هایی که به طور قانونی در این زمینه فعالیت می‌کنند، معمولا تعهد خریداری جواهرات ساخته‌شده توسط کارآموزان را هم دارند. همچنین هرکسی بخواهد می‌تواند به‌عنوان شاغل مستقیم برایشان کار کند و دستمزد و پورسانت دریافت کند. وجه دیگر این کار، خانگی بودن آن است. به این صورت که اگر کسی مایل باشد در خانه به کار جواهرسازی بپردازد، آموزشگاه برایش این امکان را فراهم می‌کند و با در اختیار گذاشتن مواد اولیه و حتی دستگاه‌های مورد نیاز از او حمایت می‌کند.» وی در ادامه در مورد آموزش‌های موجود در این حوزه به آتیه‌نو می‌گوید: «نخستین گام گوهرشناسی است. مرحله بعدی، تراش است که خود سه نوع است. تراش اول، دامله است. مثلا بسیاری از انگشترهای مردانه تراش دامله است. تراش دامله یعنی همان تراش تحدب‌دار و در اصل گنبدی‌شکل بدون هیچ زاویه‌ای. اولین نوع تراش شاید ساده‌ترین هم باشد اما باز هم نیاز به مهارت دارد. نوع دوم تراش، تراش فست است. شاید اصلی‌ترین بخش تراش همین تراش فست باشد. چون میزان ارزش‌افزوده بسیار بالاتری دارد و البته کاری تخصصی‌تر و حرفه‌ای‌تر است و به دستگاه‌های حرفه‌ای‌تری هم نیاز دارد. نوع سوم تراش، حجم‌تراشی یا مجسمه‌سازی است که حکاکی و خطاطی روی سنگ هم در این مرحله انجام می‌شود.» هومن زنگنه نوع مهارت‌آموزی در این حوزه را به قابلیت‌های فردی و توانمندی افراد و البته نوع علاقه آن‌ها مربوط می‌داند. وی اضافه می‌کند که ممکن است فردی تراش دامله را به دلیل راحت‌تر بودن انتخاب کند و البته فرد دیگری ممکن است تراش فست را انتخاب کند چون ارزش‌افزوده بیشتر و دستمزد بالاتری دارد. چون از سنگی به ارزش یک میلیون تومان با تراش حرفه‌ای و دقیق، می‌توان ارزشی 50 میلیون تومانی به دست آورد.

 

 الزامات آموزشی؛ زمان و دانش

اما برای یادگیری رشته‌های مختلف جواهرسازی چه میزان زمان نیاز است؟ مدیرعامل برند زرین در این مورد به آتیه‌نو می‌گوید: «جواهرشناسی و جواهرسازی به لحاظ آموزشی ابعاد گوناگونی دارد و بسته به اینکه یک نفر آموزش را چگونه آغاز می‌کند و هدفش از آموزش چیست، مدت زمان آن نیز متفاوت خواهد بود. مثلا اگر کسی از پایه و از بخش گوهرشناسی شروع کند، به این دلیل که بعضی از سنگ‌ها با اصطلاحات لاتین نام‌گذاری شده‌اند، باید با زبان انگلیسی تخصصی آشنا باشد چون معادل فارسی ندارند. پس در این مرحله تا حدودی زبان‌دانی لازم است. در مرحله بعد باید از توانایی جسمی برخوردار باشد. البته هستند افرادی که عدم توانایی جسمی‌شان مانعی برای یادگیری‌شان نبوده است.»

وی در مورد میزان زمان مورد نیاز برای یادگیری نیز می‌گوید: «کلاس‌های آموزشی دارای ساعات مختلفی هستند؛ 36 ساعت، 120 ساعت، 40 ساعت و... بسته به اینکه افراد بخواهند از پایه شروع کنند یا خیر، ساعات متفاوتی وجود دارد. افراد زیادی می‌خواهند بعد از گوهرشناسی وارد بخش دامله شوند. بعضی‌ها ممکن است روی سنگ‌های رنگی کار کنند و... بخش گوهرشناسی به‌تنهایی مراحلی دارد. از پایه تا حرفه‌ای و هزینه‌های متنوعی هم در حوزه آموزش آن وجود دارد. از چند صد هزار تومان تا چند میلیون تومان. همچنین این اعداد و ارقام براساس کلاس‌های آموزشی عمومی یا خصوصی متنوع خواهند بود.»

 

 امکان درآمدزایی چند ده میلیونی

درآمد افرادی که در آموزشگاه و شرکت‌های جواهرسازی کار می‌کنند، به چند عامل بستگی دارد. هومن زنگنه در این‌باره می‌گوید: «هستند افرادی که در طول روز 20 تا 30 و حتی 40 سنگ را تراش می‌دهند و درواقع هرچه مهارت و قدرت عمل بیشتری داشته باشند، درآمد بیشتری نصیبشان می‌شود.» وی اضافه می‌کند که هر فرد می‌تواند از 100 هزار تومان تا 25 تا 30 میلیون تومان درآمد داشته باشد. در بخش جواهرسازی امکان خودمختاری نیز وجود دارد. به این ترتیب که هر فرد با یادگیری و آموزش بخش‌های مورد علاقه‌اش در فنی‌وحرفه‌ای و آموزشگاه‌های همکار با این سازمان می‌تواند از نهادهایی چون صندوق کارآفرینی امید بین 6 تا 15 میلیون تومان تسهیلات در اختیار بگیرد و با خرید دستگاه‌ها و وسایل مورد نیاز، در خانه‌اش نیز به این کار بپردازد. اگر فردی علاقه‌مندی و توانمندی داشته باشد، می‌تواند از قسمت دامله وارد فضای فست بشود. خود فست چندین و چند نمونه تراش دارد. مثلا ممکن است کسی بخواهد سنگ‌های معمولی را تراش دهد یا قدرت تراش فیروزه، زمرد و یاقوت را داشته باشد.

 

 تخصص حرف اول را می‌زند

در بازار جواهرات امکان کار برای افراد با توانایی‌های گوناگون فراهم است؛ چه افرادی که در حوزه زمین‌شناسی تحصیلات دارند که از بخش معدن می‌توانند کار کنند تا بخش آزمایشگاهی سنگ‌شناسی، چه افرادی که صرفا دارای توانایی هنری هستند و به‌صورت تجربی صاحب دانشی شده‌اند. افراد دارای تحصیلات زمین‌شناسی بسته به سنگی که شناسایی می‌کنند و شناسنامه‌ای که برایش می‌سازند دستمزدهای متنوعی دریافت می‌کنند. مثلا شناسنامه‌ای ممکن است بین 50 تا 100 هزار تومان قیمت‌گذاری شود و هستند شناسنامه‌هایی که روی یک ‌میلیون و 500 هزار تومان قیمت می‌خورند.

 

 ابزار کار جواهرساز

اگر افراد با شرکت‌های جواهرسازی کار کنند، همه ابزارها را خود شرکت در اختیارشان قرار می‌دهد. زنگنه با بیان این جملات اضافه می‌کند: «این افراد مهارت و عملکردشان مهم‌ترین ابزارشان به شمار می‌رود. اما ممکن است کسانی با آموختن مهارت‌ها در کارگاه شخصی یا خانه خود به این کار بپردازند. در این صورت هم بسته به کاری که می‌خواهند انجام دهند، هزینه‌های متنوعی پیش رو دارند. الان بهترین دستگاه‌ها و ماشین‌ها وارداتی‌ها هستند. بنابراین از دستگاه‌های 600 تا 700 هزار تومانی در بازار یافت می‌شود تا چند ده میلیونی. اما نکته مهم این است که افراد مبتدی نباید دستگاه‌های چند میلیونی خریداری کنند. اما یک کارگاه را با 10 میلیون تومان هم می‌توان راه‌اندازی کرد.» وی در ادامه به قیمت دستگاه‌های داخلی و خارجی نیز اشاره می‌کند: «دستگاه‌های ایرانی از 2 میلیون تا 15 میلیون تومان و دستگاه‌های خارجی از 20 تا 25 میلیون تومان قیمت‌گذاری می‌شوند، اما این را هم در نظر داشته باشید که گاه قیمت یک دستگاه با تراش و فروش یک سنگ جبران می‌شود. چون به‌جرئت می‌توان گفت که در این حوزه کاری از 1300 تا 1700 درصد سود به دست می‌آید و ارزش‌افزوده بسیار بالایی نصیب شاغلانش می‌کند. البته باید این نکته را هم اضافه کنم که حتی شرکت‌ها افرادی را که در خانه کار می‌کنند، با عنوان مشاغل خانگی، تحت پوشش قرار می‌دهند و ابزارها و مواد اولیه را در اختیارشان می‌گذارند و با تعهد خریداری محصولات آن‌ها، برایشان درآمدزایی می‌کنند. حسن این کار در این است که شرکت‌ها با بازارسنجی‌هایی که انجام می‌دهند، کالای پرفروش و پرمشتری را به کارکنان خود سفارش می‌دهند و مانع از هدررفت انرژی و وقتشان می‌شوند.» وی در ادامه به مسئله تهیه مواد اولیه نیز اشاره می‌کند و می‌گوید: «به دلیل اینکه در ایران بورسی برای عرضه سنگ‌های قیمتی وجود ندارد، دسترسی آسان به آن‌ها وجود ندارد و شاید برای افراد عادی این امر سختی‌هایی را به وجود آورد.»