عراق، همسایه غربی کشور ما، در ماه‌های اخیر جذابیت ویژه‌ای برای کارگران ایرانی پیدا کرده است. تحریم و عوامل دیگر دست‌به‌دست هم داده‌اند تا ارزش پول ملی ایران دچار افت شود و دینار عراق یا دلار و یورویی که از کارکردن در این کشور نصیب کارگران ایرانی می‌شود، هنگام تبدیل به ریال، جیب آن‌ها را سنگین‌تر و سفره‌شان را رنگین‌تر کند. این وضعیت موجب شده است که ابتدا برخی کارگران ایرانی در گروه‌های کوچک، راهی عراق شوند، اما به‌تدریج و با مشخص‌شدن فاصله و به بیان دقیق‌تر مزیت چندبرابری دستمزد کارگران در عراق، موج بزرگتری از کوچ کارگران ایرانی به‌ویژه از استان‌های مرزی – استان‌هایی مثل ایلام، کرمانشاه، کردستان و آذربایجان‌غربی که بعضا بالاترین آمار بیکاران ایران را به خود اختصاص داده‌اند- به سمت عراق شکل گرفته است. این تحول، از دید برخی از کارشناسان باعث کاهش فشار جمعیت متقاضی در بازار کار ایران خواهد شد و از این نظر فرصتی برای اقتصاد کشور به‌شمار می‌رود.

بررسی‌ها نشان می‌دهد، یک کارگر ایرانی در عراق روزی 300هزار تومان، یعنی ماهیانه 9میلیون تومان دستمزد دریافت می‌کند، در حالی که در کشور ما یک کارگر روزانه حدود 60 هزار تومان و ماهانه یک میلیون و 800 هزار تومان درآمد دارد که اگر آن را در کنار هزینه‌های معیشت بگذاریم، تنها کمی از هزینه را پوشش خواهد داد. البته فعالیت کارگران ایرانی در عراق خطراتی نیز برای آن‌ها به همراه دارد که در صورت ورود مسئولان دو کشور به روند جذب کارگران ایرانی به بازار کار عراق، روال مطلوب‌تر و نتایج بهتری خواهد داشت. از جمله این خطرات می‌توان به وضعیت ضعیف بهداشت در کشور عراق و وجود برخی از بیمارهای واگیردار در این کشور اشاره کرد که سلامت متقاضیان کار در عراق را به خطر می‌اندازد. از سویی، از آنجا که ورود این کارگران به عراق ساماندهی نشده و خارج از نظم است، مشکلاتی را نیز برای آن‌ها به‌همراه دارد. به‌عنوان نمونه، برخی از کارگران در پیداکردن واحد مسکونی مشکلات زیادی دارند و گاه تعداد زیادی از آن‌ها در اتاق‌های کوچک و با کمترین امکانات، زندگی می‌کنند. به اعتقاد کارشناسان، ورود وزارت کار به موضوع مهاجرت کارگران ایرانی به عراق، می‌تواند تا حدود زیادی از مشکلات آن‌ها در بازار عراق بکاهد و از سویی به جریان این مهاجرت نظم ببخشد. مشکلات کارگران ایرانی در عراق انتقاداتی را در نمایندگان مجلس برانگیخته، مثلا چندی پیش نماینده ارومیه با اشاره به عبور غیررسمی کارگران از مرز و وضعیت نابسامان کارگران ایرانی در عراق، از مسئولان درخواست کرد در این قضیه ورود کرده و تفاهم‌نامه‌ای با عراق به امضا برسانند. بر همین اساس، پاسخ به چند سوال در خصوص خروج غیررسمی کارگران، ضروری به نظر می‌آید. از جمله اینکه وزارت کار چگونه و با چه مکانیزمی باید به قضیه خروج کارگران ایرانی از کشور و مشکلات آن‌ها در بازار عراق ورود پیدا کند و در صورت ساماندهی جمعیت کارگران ایرانی در عراق، چه اندازه مشکلات موجود حل خواهد شد؟ پرسش دیگر این است که جبران فاصله دستمزد کارگران با هزینه‌های معیشت به چه شکل می‌تواند مانع از افزایش تعداد کارگران مهاجر شود؟ نهایتا این پرسش نیز مطرح است که بازار کار داخل، از این مهاجرت‌ها چه بهره‌ای خواهد برد؟ 

 

مزایای مهاجرت‌های ساماندهی‌شده نیروی کار

در همین رابطه، حمید حاج‌اسماعیلی، کارشناس بازار کار، با اشاره به سیل جمعیت بیکار در کشور و ضرورت هدایت آن‌ها به کشورهای پذیرای نیروی کار، به «آتیه‌نو» گفت: «ورود کارگران ایرانی به عراق جدا از آنکه به کاهش تقاضای کار در کشور می‌انجامد، باعث ارزآوری برای کشور خواهد شد.» حاج‌اسماعیلی با بیان اینکه اکثر این کارگران نه نیروی متخصص و نه حرفه‌ای هستند و خروج آن‌ها از بازار کار، خطر جدی برای اقتصاد ایجاد نمی‌کند، اظهارکرد: «حضور پُرتعداد کارگران ایرانی در عراق، نگرانی از بابت کمبود نیروی کار ساده یا متخصص در ایران ایجاد نمی‌کند، ضمن آنکه این مهاجرت‌ها به اشتغال کارگران ساده و ماهر ایرانی و عبور آن‌ها از بحران بیکاری داخلی نیز کمک خواهد کرد.» این کارشناس بازار کار یادآور شد: «مسئله مهم در ارتباط با این کارگران، ضرورت برنامه‌ریزی دولت و ساماندهی مهاجرت کارگران است تا در مقصد با مشکل چندانی برای تامین مسکن، بهداشت، غذا و... مواجه نشوند.»

 

دسترسی نیروی کار به تکنولوژی‌های روز

وی با اشاره به برخی از بیماری‌های واگیردار که مهاجران را تهدید می‌کند، ادامه داد: «قناعت نیروی کار به زندگی در واحدهای مسکونی فاقد بهداشت و امنیت و واحدهایی با متراژ بسیار پایین، می‌تواند به بیماری‌های جسمی و روانی و حتی خسارت جانی برای آن‌ها منجر شود.» حاج‌اسماعیلی تاکید کرد: «امنیت روانی و بهداشت و سلامت کارگران، زمانی به خطر می‌افتد که وزارت کار، همچنین مسئولان از روند این مهاجرت‌ها یا چگونگی آن بی‌خبر بوده یا نخواهند برای ساماندهی آن، اقدامی انجام دهند. البته این موضوع نه صرفا برای کارگران ایرانی بلکه برای کشور مقصد نیز اهمیت دارد. هرچه مهاجرت‌ها با برنامه‌تر و منظم‌تر باشد، خطرات و آسیب‌ها کاهش پیدا می‌کند و کشور عراق نیز از مهاجران استقبال خواهد کرد. در غیر این صورت احتمال رویگردانی بازار عراق از پذیرش کارگران ایرانی با بروز مشکلاتی که به‌دلیل ورود نامنظم نیروی کار به عراق شکل گرفته، هم وجود دارد.» این کارشناس بازار کار با اشاره به اینکه موضوع دیگر، احتمال ورود تکنولوژی‌های روز به کشور با افزایش این مهاجرت‌هاست، گفت: «مزیت مهم ورود نیروی کار به‌ویژه نیروی ماهر و متخصص به عراق، دسترسی آن‌ها به تکنولوژی‌های روز است که بازار ما به‌شدت به آن نیاز دارد. درواقع در کنار کارگران ساده ایرانی، ممکن است تعدادی از متخصصان و نیروهای ماهر نیز به بازار عراق وارد ‌شوند که بازگشت دوباره آن‌ها به ایران، به‌معنای انتقال تجربه و دانش جدید به بنگاه‌هاست.»

 

ارزآوری کارگران مهاجر ایرانی

داریوش مهاجر، کارشناس اقتصادی، نیز با اشاره به اینکه یکی از اولویت‌های دولت، هدایت نیروی کار به بازار کار در خارج از کشور است، به «آتیه‌نو» توضیح داد: «وقتی صحبت از مهاجرت نیروی کار می‌شود باید به عواقب و نتایج این مهاجرت‌ها برای کشور و خود مهاجران دقت داشته باشیم. شرایط بازار کار کشورهایی که مهاجرپذیرند نیز باید موردبررسی قرار بگیرد. برای مثال، باید دید آیا مهاجران بعد از ورود به کشور جدید شرایط مطلوب‌تری خواهند داشت یا خیر و کشور مقصد تا چه اندازه امنیت و بهبود دستمزد کارگران را تامین خواهد کرد. در مورد حضور کارگران ایرانی در عراق جدا از وضعیت بهتر درآمد کارگران ایرانی در این کشور، به نظر نمی‌رسد آن‌ها در مورد دیگر پارامترهای مهم، یعنی امنیت و بهداشت و تغذیه و... با شرایط مساعدی روبه‌رو باشند. از سویی بعد از این بررسی‌ها و مادامی که شرایط مهاجرت فراهم شد باید به دسته‌بندی نیروی کار، یعنی نیروی ساده و متخصص بپردازیم. طبیعتا مهاجرت نیروی متخصص به نفع بازار کار کشور که به این نیرو نیازمند است، نیست و مهاجرت نیروی متخصص، کشور را با کمبود این نیرو مواجه خواهد کرد. بر همین اساس، دولتمردان و سیاسیون نیز سعی دارند کارگران ساده را به کشورهای دیگر اعزام کنند که هم به‌مراتب شرایط بهتری برای آن‌ها رقم می‌زند و هم بازگشت دستمزد دریافتی آن‌ها به کشور که معمولا به دلار است، باعث ارزآوری برای کشور می‌شود. این وضعیت فعلا در بازار کار عراق حاکم است و نیروی کار ایرانی که به این کشور می‌رود، عموما نیروی کار ساده و غیرماهر است.»

 

تغییر رفتار بنگاه‌های داخلی به نفع نیروی کار

وی با اشاره به دیگر مزایای شکل‌گیری موج مهاجرت کارگران ایرانی به عراق، ادامه داد: «باید به این نکته توجه کنیم که وقتی کارگران ایرانی بازار داخلی را ترک می‌کنند، تعداد متقاضی کار در بازار کم می‌شود. یعنی تقاضای کار در قیاس با عرضه کاهش پیدا می‌کند. کاهش تقاضا شرایط بهتری برای نیروی کار در بنگاه‌ها فراهم کرده و همین مسئله باعث می‌شود بنگاه‌ها در تامین مطالبات نیروی کار کوتاهی نکنند و رفتار بنگاه‌ها به نفع متقاضیان تغییر پیدا کند. البته این روال پایدار نیست و به‌محض اینکه بازار داخلی به شرایط باثباتی برسد، شاهد برگشت کارگران ایرانی از کشورهای دیگر به ایران خواهیم بود.»

جدا از نقاط ضعف و قوت مطرح‌شده توسط کارشناسان در مورد حضور کارگران ایرانی در عراق، بد نیست به این نکته اشاره کنیم که از جمله استان‌های مهم عراق که مقصد مهمی برای کارگران ایرانی به‌شمار می‌رود و این روزها شاهد سیل مهاجرت‌هاست، کردستان است که شهر اربیل در مرکز آن واقع شده است. پررنگ‌بودن مشکل بیکاری در استان‌های هم‌مرز با کردستان عراق، در کنار اشتراکات زبانی، قومیتی و جغرافیایی نیز در حضور کارگران این استان‌ها به عراق تاثیرگذار بوده است. شایان ذکر است، کارگران معمولا به دو شکل به عراق می‌روند؛ روش اول این است که به‌عنوان توریست راهی عراق می‌شوند و بدون مجوز کار در این کشور مشغول می‌شوند. روش دوم این است که با دریافت ویزا و اقامت مخصوص کار، به عراق می‌روند که البته نزدیک به 12میلیون هزینه دارد و طبعا کارگران راه اول را ترجیح می‌دهند.