افتتاح پرشتاب مراکز خرید لوکس و بزرگ در تهران و دیگر شهرهای بزرگ ایران از چشم رسانه‌های بین‌المللی پنهان نمانده و توجه بسیاری از رسانه‌های معتبر ازجمله وال‌استریت ژورنال را به خود جلب کرده است. این روزنامه آمریکایی در تازه‌ترین گزارش خود به رونق ساخت‌وساز مراکز خرید مدرن در ایران پرداخته و پیش‌بینی می‌کند که احتمال تبدیل ‌شدن ایران به یکی از قطب‌های خرید منطقه‌ای وجود دارد. قطب‌هایی مانند دبی و ترکیه که از سال‌ها پیش نام خود را به‌عنوان مراکز خرید بزرگ و قابل‌دسترس برای تمامی اقشار به ثبت

رسانده‌اند.

وال‌استریت ژورنال با اشاره به علاقه زیاد مردم ایران به استفاده از کالاهای لوکس می‌نویسد: «این روزها سروصدای ساخت‌وساز، در منطقه‌ای بزرگ در شمال شهر تهران، یعنی جایی که جدیدترین مرکز خرید بزرگ پایتخت در آن واقع شده، به گوش می‌رسد. پروژه‌های ساخت‌وساز مراکز تجاری در تهران بخشی از موج ایجاد شده در سراسر ایران در زمینه ساخت مراکز خرید بزرگ است که همزمان با لغو تحریم‌ها، چهره‌ای جدید به بخش خرده‌فروشی بازار ایران بخشیده است.»

به گفته بوریس پلنر، اقتصاددان ارشد موسسه پلنت ریتیل در فرانکفورت، مرکز خریدی که هم‌اکنون در شمال غرب تهران، در حال احداث است یکی از 300 مرکز خریدی است که در حال حاضر در سراسر کشور ساخته می‌شوند.

مراکز خرید جدید تهران برخی در حد و اندازه‌ مراکز خرید کوچک و برخی در اندازه مراکز خرید متوسط متمرکز بر برندهای لوکس ساخته شده‌اند که در آن‌ها فواره‌های موزیکال، باغ‌های مرکزی، هتل و مراکز نمایشگاهی نیز دیده می‌شود. بسیاری از جمعیت 80 میلیون نفری ایران از طرفداران مراکز خرید بزرگ هستند. انواع لباس، کفش و دیگر کالاها را می‌توان در این مراکز خرید پیدا کرد و بر اساس جدیدترین بررسی بانک مرکزی ایران، آن‌ها حدود 17 درصد هزینه‌های مصرفی خانوارهای شهری را جذب خود می‌کنند. پلنر می‌گوید: «طبقه متوسطی در ایران داریم که پول دارد و کنجکاو است برندهای مختلف را امتحان کند و دارای سبک زندگی مدرن است.»

در دوران تحریم، ایرانیان متمول به دلیل کاهش ارزش ریال و افزایش تورم از نگهداری پول نقد خودداری می‌کردند. این گرایش به تبدیل سرمایه به ملک و ازجمله مراکز خرید کمک کرده است. اما تعداد زیادی از این مراکز خرید ابتدایی بودند و کالاهای تولید داخل یا کالاهای وارداتی از کشورهایی نظیر چین و ترکیه را می‌فروختند که در دوران تحریم همچنان مشتاق تجارت با ایران بودند. یکی از برندهایی که حضوری قوی در مراکز خرید اخیرا ساخته‌شده در ایران دارد، برند آل سی وایکیکی ترکیه است که در مراکز خرید پالادیوم و هایپراستار تهران و سیتی‌استار اصفهان شعبه دارد.

  جذب مشتریان ترکیه و دبی

توسعه‌دهندگان مراکز خرید بزرگ امیدوارند، به‌ویژه پس از توافق هسته‌ای سال گذشته، تقاضا برای مراکز خرید مدرن وجود داشته باشد. این توافق که موجب لغو تحریم‌ها علیه ایران شد، از ماه ژانویه اجرایی شده است.

هرچند تحریم‌های تجاری آنگونه که ایرانی‌ها انتظار داشتند به طور کامل رفع نشده و بانک‌ها همچنان در همکاری با ایران تعلل دارند، اما شرکت‌های متعدد خرده‌فروشی خارجی شروع به بررسی جدی بازار ایران کرده‌اند. روبرتو کاوالی، برند مد و لباس ایتالیایی، اولین فروشگاه خود را در ماه فوریه در ایران افتتاح کرد.

لغو تحریم‌ها خبری خوب برای سرامی، صنعتگر و سرمایه‌گذار ایرانی، بود که با هزینه‌ای یک میلیارد دلاری بزرگ‌ترین مرکز خرید ایران را با نام سیتی‌سنتر در اصفهان احداث کرده است. سرامی در این باره گفت: «لغو تحریم‌ها مسیر را برای ورود برندهایی که قبلا نمی‌توانستند وارد بازار ایران شوند هموار می‌کند.» سرامی افزود: «اگر آن‌ها همچنان به توسعه خود ادامه دهند، مراکز خرید ایرانی می‌توانند مشتریانی را جذب کنند که قبلا به مراکز خرید کشورهای دیگر نظیر دبی یا ترکیه می‌رفتند.»

برخی شرکت‌های خرده‌فروشی غربی، ازجمله شرکت اسپانیایی منگو، از قبل در ایران فعال بوده‌اند، اما برندهای بزرگ خارجی هنوز وارد ایران نشده‌اند و این مسئله موجب سفر ایرانیان متمول به خارج از کشور برای خرید می‌شود. سرامی گفت: «می‌خواهم همان کاری را که در دبی و ترکیه انجام‌شده در ایران انجام دهم. ترکیه تاریخی غنی دارد، ما هم تاریخی غنی در ایران داریم. آنچه ما به آن نیاز داریم مراکز خرید است.»

  سرانه هزینه کالاهای مصرفی

این در حالی است که بیشترین تعداد مراکز خرید جدید در تهران ساخته شده و یا در دست احداث هستند. پایتخت ایران حدود 8 میلیون نفر جمعیت دارد و سرانه هزینه‌های مصرفی در سال گذشته به طور متوسط 4 هزار و 300 دلار بوده است که مشابه متوسط این سرانه در خاورمیانه است. اما هزینه‌های مصرفی تهران‌نشین‌ها متمرکز شده است. در صورتی که سرانه هزینه‌های مصرفی به ازای هر کیلومتر مربع از مساحت تهران محاسبه شود، ایران پس از ژوهانسبورگ، دومین سرانه هزینه‌های مصرفی در خاورمیانه و آفریقا 

را دارد.

کارشناسان می‌گویند، تمایل تهرانی‌ها به کالاهای لوکس آن‌ها را به سوی مراکز خرید جدید جذب می‌کند. به اعتقاد آن‌ها، ایرانیان سبک زندگی مدرن را می‌پسندند و به فرم‌های مینیمالیستی علاقه‌ای ندارند. به بیان دیگر ایرانی‌ها می‌خواهند از طریق ساختمان‌های عظیم و لوکس امپراتوری و ثروت خود را به نمایش بگذارند.

اما نکته عجیب این است که با وجود آغاز به کار مراکز خرید گران‌قیمت در ایران، اجناس اغلب فروشگاه‌ها همچنان از کشورهای خارجی ازجمله ترکیه و دبی خریداری می‌شوند. برخلاف ترکیه که در ابرفروشگاه‌های خود محصولات تولید داخل را به فروش می‌رساند، فروشگاه‌های لوکس تهران محل فروش تولیدات خارجی است که اغلب از طریق ترکیه وارد می‌شوند.

در مقابل دیدگاه‌های مثبتی که در مورد رشد قارچ‌گونه مراکز خرید لوکس مطرح می‌شود، برخی ناظران نیز انتقادهایی را بیان می‌کنند و معتقدند تعداد این مراکز بیش‌ازحد در حال زیاد شدن است. یکی از عوامل موثر در رونق ساخت مراکز خرید حرکت جریان سرمایه به سوی بخش ساخت‌وساز است و پیش‌بینی می‌شود این روند دست‌کم در آینده نزدیک ادامه داشته باشد.

  قطب منطقه‌ای

این در حالی است که کسب‌وکارهای نوپای تجارت الکترونیک ایرانی مانند دیجی‌کالا و بامیلو، که مجموعه‌ای از محصولات الکترونیکی لوازم‌خانگی و پوشاک را به فروش می‌رسانند، نیز می‌توانند به عامل دیگری برای رقابت مراکز خرید داخلی تبدیل شوند. تحلیلگران می‌گویند، پس از توافق هسته‌ای امید به ثبات و رونق اقتصادی ایران افزایش ‌یافته و به نظر نمی‌رسد سرمایه‌گذاران و خرده‌فروشان بین‌المللی بتوانند در مقابل وسوسه سرمایه‌گذاری در بازار مصرفی ایران مقاومت کنند. به این ترتیب در صورتی که ایران درهای خود را به روی جامعه بین‌المللی باز کند و از ثبات سیاسی و اقتصادی برخوردار باشد، بازیگر بزرگ بعدی در منطقه خاورمیانه خواهد بود. بازیگری که می‌تواند نقش سنتی دبی یا ترکیه را به‌عنوان قطب خرید منطقه به چالش 

بکشد. 

وال‌استریت ژورنال در گزارش دیگری با اشاره به تمایل سرمایه‌گذاران خارجی به حضور در بخش ساخت‌وساز ایران می‌نویسد: «فعالان بخش املاک و مستغلات پروژه بزرگ جدید خود را یافته‌اند: ایران. این کشور که زمانی به‌واسطه برنامه‌های هسته‌ای‌اش هدف شدیدترین تحریم‌های بین‌المللی قرار داشت، اکنون در حال ورود دوباره به اقتصاد جهانی است. اکنون هتل‌سازان و سازندگان املاک تجاری از اروپا و خاورمیانه در تلاش‌اند تا از گشایش درهای ایران بیشترین استفاده را ببرند.»