مهارتآموزی، زیربنای تولید اصولی
فرید مقامی که خود تولیدکننده قارچ است تولید این محصول را به دو شیوه اصولی و غیراصولی تقسیم میکند. غیراصولیها را افرادی میداند که بدون هیچگونه آموزشی در زیرزمینها و مکانهای غیراستاندارد قارچ تولید میکنند و آن را با نصف قیمت به بازار عرضه میکنند. وی این کسبوکار را محدود و غیردائمی میداند و میگوید: «چنین کسبوکاری پایدار نیست و نمیتوان بهعنوان منبع درآمد دائمی روی آن حساب باز کرد. اما روشهای اصولی میطلبد که افراد آموزشهای لازم را ببینند و مهارت لازم را کسب کنند.» مقامی مراکزی چون جهاد دانشگاهی، جهاد کشاورزی و مراکز فنیوحرفهای را مهمترین مراکز فراگیری مهارتهای لازم برای پرورش قارچ معرفی میکند و میافزاید: «در این سازمانها و نهادها دورههای آموزشی یکماهه و یکونیم ماهه برگزار میشود. در این دورهها شگردهای اولیه پرورش قارچ و شیوههای تولید به افراد آموزش داده میشود. اما مهمترین آموزشها زمانی صورت میگیرد که افراد بعد از گذراندن دورههای یادشده در محیطهای صنعتی و در محل پرورش قارچ بین چهار تا شش ماه مهارت پرورش قارچ را به صورت عملی یاد میگیرند. چون در این مرحله است که بهاصطلاح ریزهکاریهای این تولید را آموزش میبینند. در این شش ماه بخش کمپوستسازی، آزمایشگاه و... را فرامیگیرند. افراد بعد از گذراندن این دورهها میتوانند به صورت مستقل واحد پرورش قارچ راهاندازی کنند. دورههای آموزشی پرورش قارچ در آموزشگاههای خصوصی هزینهای بین 150 تا 300 هزار تومان دارد.»
سرمایه موردنیاز و اشتغالزایی
مدیرعامل یک شرکت تولید قارچ در مورد میزان سرمایه اولیه برای راهاندازی چنین کسبوکاری میگوید: «اینکه افراد برای تولید چند تن قارچ وارد این بازار میشوند بهخودیخود دارای اهمیت نیست بلکه مهم ورود به این صنعت با راهکارهای اصولی است. در این صورت چنین واحدی میتواند عضو انجمن پرورشدهندگان قارچ خوراکی باشد. کسی که کارش را اصولی آغاز میکند با سختیهای کار هم آشنا میشود. چون این صنعت نیاز دارد که افراد شیفت شب هم بالای سر کار باشند یا ممکن است برق قطع شود و سالن دمای مناسب را از دست بدهد و... درواقع این کار سختیهای زیادی دارد. قارچ موجودی زنده است و هر اتفاقی آن را تحت تاثیر قرار میدهد. چون کافی است افراد تنها 24 ساعت بالای سر کار نباشند. در این صورت کل زحمتهای قبلی از دست میرود. برای یک واحد کوچک 100 تا 150 تنی که زمین و سوله و... را در اختیار داشته باشد، بین 150 تا 200 میلیون تومان سرمایه اولیه نیاز است. این هزینه برای راهاندازی یک واحد صنعتی و تولید اصولی و دائمی است.» وی در ادامه در مورد سود سالانه چنین سرمایهگذاری میگوید: «اگر واقعا کاری حرفهای را آغاز کنند و همه جوانب را رعایت کنند و بعد از کسر همه هزینههای تولید و نیروی انسانی و... میتوانند روی سود سالانه 40 درصد حساب کنند. البته هستند واحدهایی که ممکن است با همین شرایط سودشان بین 25 تا 30 درصد باشد اما بهطور کلی سودی تا همین حدود نصیب سرمایهگذاران میشود. چنین واحدی برای بیش از 10 نفر اشتغالزایی میکند. البته ناگفته نماند که میزان سرمایه مورد نیاز تولید قارچ به وسعت کار و میزان کار بستگی دارد. بهطور کلی اگر فردی تصمیم به سرمایهگذاری در زمینه تولید صنعتی قارچ گرفته و میخواهد تولیدی اقتصادی را روانه بازار کند لازم است برای آن هزینه بالایی در نظر بگیرد. بهطور مثال یک مزرعه 400 تنی صرفا در بخش تجهیزات و گلخانههای مورد نیاز باید 5 میلیارد تومان سرمایهگذاری کند و متناسب با منطقه به قیمت زمین هم افزوده میشود.»
برآورد هزینه کسبوکارهای کوچک
افرادی که در مناطق گرمسیر زندگی میکنند بهطور قطع برای تولید قارچ به کولرگازی نیاز دارند؛ بهطور مثال اگر شخصی در خوزستان بدون داشتن کولرگازی پرورش قارچ را آغاز کند، ۱۰۰ درصد محصولش از بین میرود. بنابراین کولرگازی در این مناطق جزء جداناپذیر سالن قارچ است. حتی در تهران و سایر شهرهای خنک کشور هم از چیلر و کولر استفاده میشود. سرمایه ثابت برای یک سالن استاندارد ۶۰ متری با ظرفیت ۵ تن از این قرار است: قفسهبندی با ظرفیت ۵ تن کمپوست حدود 4 میلیون و 500 هزار تومان، رطوبتساز پروانهای حدود ۷۵۰ هزار تومان، کولرآبی حدود ۵۰۰ هزار تومان، سمپاش و پله و رطوبتسنج ۵۰۰ هزار تومان، فن و کانال ۲۵۰ هزار تومان و هزینههای متفرقه دیگر نیز تا ۵۰۰ هزار تومان هزینه دربردارد. بنابراین جمع سرمایه ثابت اولیه موردنیاز حدود ۷ میلیون تومان است. اما در هر کسبوکاری سرمایه در گردشی هم وجود دارد که در مورد پرورش قارچ شامل مواردی میشود چون کمپوست که برای یک سالن استاندارد 60 متری تا 5 تن از آن مورد نیاز است و هزینهاش حدود 3 میلیون تومان میشود، 4 متر خاک پوششی پاستوریزه که هزینهاش تا 700 هزار تومان میشود، 100 کارتن 10 کیلویی برای هزار کیلو قارچی که برداشت میشود و هزینهای تا 300 هزار تومان دارد، هزینههای حملونقل و تخلیه سالن نیز تا ۵۰۰ هزار تومان و برق و آب تا ۱۰۰ هزار تومان است که جمع سرمایه در گردش برای ظرفیتی که در نظر گرفتیم تا 4 میلیون تومان است.
بایدهای تولید قارچ
برای ساخت سالن پرورش قارچ عواملی از اهمیت بیشتری برخوردارند؛ مانند نزدیکی به بازار فروش، داشتن آب بدون نمک، هوای خنک و مناسب (تا استفاده از کولر و لوازم خنککننده کمتر شود)، برق مناسب با قطعی کم، جاده مناسب برای رفتوآمد روزانه خریداران و ویزیتورها، خرید تضمینی قارچ توسط شرکتهای گوناگون که توسط قراردادها صورت میگیرد. بهترین زمان شروع پرورش قارچ معمولا از اواسط شهریورماه تا اواسط بهار است. البته این زمان برای سالنهای مجهز تولید قارچ که دارای خنککنندههای مناسب هستند، بسیار مساعدتر است. معمولا در زمستان به جای استفاده از رطوبتساز از دیگ بخار استفاده میشود که هم گرمای سالن را تامین میکند و هم موجب ایجاد رطوبت بیشتر میشود. با بستهبندی قارچ میتوان به درآمد بیشتر دست یافت. البته قارچ با بستهبندی نیاز به مجوزهای لازم دارد ولی در مواردی دیده شده که شرکتهای بزرگ اقدام به فروش امتیاز لیبل خود به پرورشدهندگان میکنند که میتوان با خرید لیبل برای بستهبندی قارچ در محل تولید اقدام کرد. در صورتی که بتوان در کنار پرورش قارچ، پخش و فروش آن را هم انجام داد، از سود بسیار بیشتری برخوردار میشوید که در شروع کار تولید از گزینههای مهم در پرورش قارچ و رمز موفقیت آن به شمار میرود. میزان استاندارد برداشت قارچ در ایران از هر تن کمپوست 20 درصد است، یعنی 200 کیلو قارچ از هزار کیلو کمپوست. با بالاتر رفتن تجربه فرد تولیدکننده، میزان محصول تولیدی نیز تا حدود 28 درصد افزایش مییابد.
حرارت قارچها
از آنجا که محیط کشت قارچ نیازمند درجه حرارت مشخص و کنترلشده 17 تا 25 درجه سانتیگراد است و باید میزان گاز CO2 و اکسیژن موجود هوا نیز دائم شرایط خاصی داشته باشد، تولیدکنندگان صنعتی بهناچار باید از تجهیزاتی خاص استفاده کنند که سرمایه مورد نیاز این تجهیزات از عهده برخی سرمایهگذاران خارج است و نمیتوانند برای تولید از آنها استفاده کنند. به همین دلیل میزان بهرهوری و بعضا ارزشافزوده تولیدات یادشده در این واحدها کم و در پارهای موارد غیراصولی است. استفاده از فناوری و تجهیزات نوین تولید صنعتی قارچ میتواند عاملی در افزایش بهرهوری و حجم تولید باشد. استفاده از این فناوریها و تجهیزات برای همه مراحل از دانه تا برداشت لازم است. هرچند نیروی انسانی در تولید ایران بخش قابلتوجهی از پروسه تولید را برعهده دارد ولی ورود تجهیزات میتواند ارتقای سطح کیفی محصولات را برای سرمایهگذاران دربرداشته باشد، چون در این نوع تولید خطاهای انسانی به حداقل میرسد و شرایط در هر زمان و مکانی قابلکنترل و اصلاح است.
