بیکاری در دهه‌های اخیر، یکی از مسائل حاد بسیاری از کشورها از جمله ایران است. شاخصی برای تحلیل و ارزیابی شرایط حاکم بر اقتصادها و یکی از نماگرهایی که حرکت اقتصادها در مسیرهای مختوم به رشد یا رکود را نشان می‌دهد. برهمین اساس هم جذابیت و اهمیت غلبه یا کاستن از خصلت فراگیری بیکاری در میان گروه‌های سنی و بخش‌های مختلف اقتصادی اساس بسیاری از برنامه‌ریزی‌ها و سیاست‌گذاری‌های دولت‌هاست. 

بررسی نرخ مشارکت اقتصادی مرکز آمار ایران نشان می‌دهد، در سال 96، 3/40 درصد جمعیت در سن کار (10ساله و بیشتر) از نظر اقتصادی فعال بوده‌اند و این بدان معناست که در گروه شاغلان یا بیکاران قرار گرفته‌اند. بررسی نرخ بیکاری سال گذشته حاکی از آن است که 1/12درصد از نظر اقتصادی، جمعیت فعال بیکار بوده‌اند و بر اساس ارزیابی مرکز آمار، در میان جمعیت در سن فعالیت اقتصادی، 4/28 درصد جوانان 15 تا 24 ساله و 3/25 درصد افراد در گروه‌های در بازه سنی 15 تا 29 سال بیکار بوده‌اند. تابستان، آخرین فصلی بوده که مرکز آمار کشور وضعیت اشتغال و بیکاری نیروهای در سن کار را ارزیابی کرده است که براساس آن، 2/12درصد از جمعیت فعال (شاغل و بیکار) بیکار بوده‌اند. روند تغییرات این نرخ حاکی از آن است که این شاخص نسبت به همین زمان در سال 96 به میزان 7/0درصد افزایش داشته است و جمعیت بیکار کشور با ۲۳۷هزار نفر افزایش به ۳میلیون و ۳۲۶ هزار نفر رسیده است. جمعیت شاغلان ۱۰ساله و بیشتر در این فصل براساس تحلیل مرکز آمار ۲۳میلیون و ۹۵۶هزار نفر بوده که این شاخص نیز در مقایسه با فصل مشابه در سال قبل، رشد را نشان می‌دهد و جمعیت شاغلان نیز حدود ۱۵۸هزار نفر بیشتر شده‌اند. 

حالا مرکز آمار و برنامه‌ریزی راهبردی وزارت کار در گزارشی عملکرد استان‌های کشور در حوزه اشتغال و بیکاری را از سال90 تا تابستان امسال بررسی کرده است. طبیعی است هر یک از استان‌های کشور با توجه به شرایط مختلف ژئوپلیتیکی  و وجود جغرافیای متنوع با ویژگی‌های خاص طبیعی و اقلیمی و همین طور شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی خاص خود، ظرفیت‌های متفاوتی برای ایجاد اشتغال دارند با این حال توزیع نامتعادل منابع و عوامل اقتصادی، ساختار سنی و جنسی جمعیت، فرهنگ کار، آموزش، مهارت و تخصص و... به هر کدام استعداد و قابلیت‌هایی خاص در حوزه اشتغال و بیکاری داده است. به‌طوری که برخی از استان‌ها به لحاظ دارا بودن شرایط و امکانات بهتر، از جمله زیرساخت‌های اقتصادی، منابع طبیعی، جاذبه‌های گردشگری و... ظرفیت‌های بالاتری برای خلق شغل و کم کردن میزان بیکاری دارند و بر همین اساس هم از توسعه‌یافتگی بیشتری در مقایسه با دیگر استان‌ها برخوردارند. 

بررسی گزارش وزارت کار نشان می‌دهد بیشترین شکاف بیکاری در میان 31 استان کشور در بازه هفت و نیم ساله 90 تا 97 مربوط به سال ۱۳۹۵ بوده که نرخ آن 7/14 درصد ثبت شده است. به عبارت دیگر در سال مذکور، استان کرمانشاه با نرخ بیکاری 22 درصدی، بالاترین میزان بیکاران را داشته و اختلاف آن با استان مرکزی با کمترین نرخ بیکاری (3/7 درصد)، حدود سه‌برابر بوده است. البته در سال‌های 96 و تابستان 97 تا حدودی از این شکاف کاسته شده و گرچه کرمانشاه باز هم در این فصل با 4/16درصد، بیشترین نرخ بیکاری را داشته، اختلاف آن با استانی که کمترین نرخ بیکاری را دارد (استان همدان) به حدود 10 درصد کاهش یافته است. از سوی دیگر، کمترین شکاف نیز مربوط به سال ۱۳۹۳ و میان استان‌های کرمانشاه با نرخ بیکاری 7/15درصد و کرمان با نرخ 9/6 درصد بوده است. روند نرخ بیکاری در بازه زمانی یاد شده حاکی از آن است که نرخ مزبور در سال ۱۳۹۵، با 4/12 درصد، بالاترین میزان را در کشور داشته است. این در حالی است که در همین سال، ۴۲درصد از استان‌ها (13 استان) دارای نرخ بیکاری بالاتر از نرخ بیکاری مربوط به کل کشور بوده‌اند. یک سال قبل از آن و در سال ۱۳۹۴، متوسط نرخ بیکاری جمعیت 10سال و بیشتر، 11درصد ثبت شده، اما طبق آمارها در همین سال هم تعداد استان‌هایی که در آن‌ها نرخ بیکاری از متوسط نرخ بیکاری کل بالاتر بوده، بیشترین فراوانی را داشته است. در سال 1394، 19استان کشور یعنی بیش از ۶۱درصد استان‌ها نرخ بیکاری‌شان از 11درصد بیشتر بوده است. از سوی دیگر، در سال‌های ۱۳۹۱ و ۱۳۹۶، استان‌هایی که دارای نرخ بیکاری بالاتر از نرخ بیکاری مربوط به کل کشور بوده‌اند، کمترین سهم (39 درصد) را داشته‌اند. کمترین میزان بیکاری در بازه زمانی سال‌های 1390 تا 1396 به اولین سال دولت یازدهم اختصاص دارد که نرخ بیکاری در آن سال 4/10درصد ثبت شده است. در سال مذکور، ۴۸درصد از استان‌ها دارای نرخ بیکاری بالاتر از نرخ بیکاری کل بوده‌اند. همچنین بررسی آخرین گزارش طرح آمارگیری نیروی کار مرکز آمار ایران در تابستان امسال، نشان می‌دهد 45درصد مناطق کشور که از نظر عددی 14 استان را شامل می‌شود، از نرخ بیکاری متوسط 2/12درصد فراتر رفته‌اند و جمعیت بیکار در آن‌ها از حد متوسط کشوری بیشتر است. علاوه بر این، براساس داده‌های حاصل از عملکرد اشتغال و بیکاری در هفت و نیم سال اخیر کشور، کمترین میزان بیکاری ثبت شده در این بازه متعلق به استان گلستان در سال92 است که براساس ارزیابی مرکز آمار کشور، تنها 8/5 درصد جمعیت در سن کار این استان از داشتن شغل محروم بوده‌اند. رکورددار تکرار بالاترین نرخ بیکاری در میان استان‌های کشور نیز متعلق به استان کرمانشاه است که در سه سال 93، 95، 96 و تابستان امسال، نرخ بیکاری آن از سایر استان‌ها و همین طور متوسط کشوری بالاتر بوده است. بالاترین نرخ بیکاری ثبت شده در بازه زمانی سال‌های 90 تا تابستان امسال نیز به استان کرمانشاه اختصاص دارد که در این سال بیکاری به رقم 22درصد رسیده است.