حال و روز مصرف دارو در ایران، وخیم است. آمارهای رسمی هم این وخامت را تایید می‌کنند. برای مثال، بر اساس گفته‌های دکتر علیرضا زالی، رئیس سابق سازمان نظام پزشکی ایران، کشور ما رتبه دوم مصرف خودسرانه دارو در آسیا و رتبه دوازدهم جهان را دارد که در این زمینه، بالاترین مصرف خودسرانه دارو مربوط به حوزه آنتی‌بیوتیک‌ها و داروهای استروئیدی است.  آمارهای دیگر نیز تاکید دارد که هر ایرانی سالانه حدود 340 عدد دارو مصرف می‌کند که این میزان نیز حدود سه‌ برابر بیشتر از استانداردهای جهانی است. بدتر از همه آنکه ایرانی‌ها بین 10 تا 51 درصد همین داروها را هم به شکل خودسرانه مصرف می‌کنند.

بار بسیاری از این هزینه‌های دارویی بر دوش بیمه‌های درمانی است، به‌‌طوری که بر اساس داده‌های آماری، فقط هزینه‌های دارویی سازمان تامین‌اجتماعی، سالانه بیش از چهارهزارمیلیارد تومان است. بسیاری از این هزینه‌های دارویی تامین‌اجتماعی، صرف داروهای غیرضروری می‌شود که بیمار به شکل خودسرانه مصرف می‌کند یا اینکه برخی پزشکان به شکل غیرضروری برای بیماران تجویز می‌کنند.

در صورتی که بتوان با همکاری پزشکان و بیمه‌شده‌ها، بخش قابل‌توجهی از این هزینه‌های دارویی سازمان‌های بیمه‌گر را صرفه‌جویی کرد، با همین منابع ذخیره‌شده می‌توان کمیت و کیفیت خدمات درمانی ارائه‌شده به بیمه‌شده‌ها را ارتقا بخشید.

 

از عوارض «داروخانه‌های خانگی» تا مصیبت «داروهای برند»

سال‌هاست پدیده «داروخانه‌های خانگی» روبه‌رو هستیم، یعنی در بسیاری از خانه‌ها شاهدیم که داروهای متنوع را تلنبار می‌کنند تا هر وقت مریض شدند، یکی از همین داروها را به تشخیص خودشان، مصرف کنند. این داروخانه‌های خانگی را می‌توان یکی از مهم‌ترین دلایل افزایش هزینه‌های دارویی بیماران و بیمه‌ها دانست.

دکتر عابد فتاحی، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس هم در گفت‌وگو با «آتیه‌نو» به‌گوشه‌ای از تبعات این خوددرمانی‌ها اشاره می‌کند و می‌گوید: «متاسفانه شاهد هستیم عده‌ای نه تنها خودشان به‌طور خودسرانه و بدون تجویز پزشک، دارو مصرف می‌کنند، بلکه حتی دیگران را هم تشویق به مصرف خودسرانه داروها می‌کنند که همین عامل، نه تنها موجب افزایش هزینه‌های دارویی کشور می‌شود، بلکه سلامت بیمار را هم به خطر می‌اندازد، زیرا مصرف خودسرانه دارو ممکن است وضع جسمی و روانی بیمار را بدتر از قبل کند.»

به گفته فتاحی، برای کاهش هزینه‌های دارویی و جلوگیری از مصرف خودسرانه داروها، نقش رسانه‌ها بسیار حیاتی است، به‌گونه‌ای که این رسانه‌ها می‌توانند با آموزش و اطلاع‌رسانی، مردم را نسبت به عوارض مصرف خودسرانه داروها آگاه کنند.

از سوی دیگر، دکتر رسول خضری، عضو کمیسیون اجتماعی مجلس نیز در گفت‌وگو با «آتیه‌نو» از زاویه دیگری به این موضوع نگاه می‌کند و می‌گوید: «برای کاهش هزینه‌های دارویی باید داروهای برند را با داروهای ژنریک، جایگزین کنیم. این موضوع در سیاست‌های کلی نظام سلامت، ابلاغی از سوی مقام معظم رهبری نیز آورده شده است. در صورتی که بتوانیم به این جایگزینی برسیم، بخش زیادی از هزینه داروهای وارداتی را کاهش خواهیم داد.»

به گفته خضری، جایگزین‌کردن داروهای برند با داروهای ژنریک، موجب کاهش قاچاق دارو نیز می‌شود که این موضوع هم قطعا در کاهش هزینه‌های دارویی کشور موثر خواهد بود. البته در این راستا باید دامنه نظارت نهادهای رسمی بر چرخه تولید، توزیع و واردات دارو نیز تشدید شود تا از بازار دارو، سوءاستفاده نشود.

 

اصرار بر تجویز داروهای نامتعارف خارجی

اگر پزشک بر تجویز داروی خارجی اصرار نداشته باشد و به تجویز داروهایی اقدام کند که نمونه مشابه داخلی آن وجود دارد، در آن صورت بخش زیادی از هزینه‌های نظام سلامت، کنترل خواهد شد.

دکتر محمد نعیم امینی‌فرد، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس در گفت‌وگو با «آتیه‌نو» از ضرورت تجویز منطقی داروها برای کنترل هزینه‌های نظام سلامت سخن می‌گوید و یادآور می‌شود: «باید در همان دوران آموزش به دانشجوی پزشکی آموزش دهند که تجویز زیاد دارو یا تجویز داروی خارجی به معنی حاذق بودن پزشک نیست، بلکه پزشک مجرب، فردی است که دارو را صرفا در موارد کاملا ضروری تجویز ‌کند و اصراری هم به تجویز داروی خارجی یا برند نداشته باشد.»

به گفته امینی‌فرد، دارو باید با رعایت راهنمای بالینی تجویز شود، نه اینکه کاملا سلیقه‌ای تجویز شود. همچنین نیاز داریم اجرای نظام ارجاع و برنامه پزشک خانواده هم جدی‌تر گرفته شود تا تجویز داروها هدفمندتر و منطقی‌تر شود.

همچنین این نماینده مجلس تاکید می‌کند: «بر اساس آزمایش‌های بالینی، کیفیت داروهای تولید داخل، دست‌کمی از داروهای خارجی مشابه ندارد و حتی در بسیاری از موارد، کیفیت داروهای داخلی، بالاتر از نمونه‌های مشابه وارداتی است. به همین دلیل، باید این دستاوردها در سطح گسترده‌تری به اطلاع بیماران و پزشکان برسد تا پزشک و بیمار بر تجویز و مصرف داروی خارجی، اصرار نداشته باشند.»

 

تجویز بی‌رویه دارو را کنترل کنیم

دکتر علی نوبخت حقیقی، رئیس کمیسیون بهداشت و درمان مجلس هم  با انتقاد از افزایش مصرف خودسرانه دارو در سال‌های اخیر، می‌گوید: «آمارها نشان می‌دهد در ایران مصرف سرانه دارو بالاست که علت آن هم این است که پزشکان هر مقداری که بخواهند می‌توانند برای بیمار، دارو بنویسند و اینکه افراد می‌توانند به راحتی با مراجعه به داروخانه‌ها هر دارویی را تهیه کنند. مثلا متاسفانه با نبود کنترل و نظارت کافی، یک فرد در یک روز با دفترچه بیمه خود می‌تواند به چند پزشک مراجعه کند. علاوه بر اینکه به‌طور عام مصرف دارو در کشور ما بالاست، متاسفانه در این زمینه مصرف خارج از عرف آنتی‌بیوتیک نیز فاجعه‌بار است.»

وی با تاکید بر اینکه کاهش مصرف دارو در کشور نیازمند هم‌اندیشی و تفاهم میان پزشکان، داروسازان، نظام پزشکی و وزارت بهداشت است، تصریح کرد: «تبعیت از کتاب فهرست دارویی کشور و بازنگری در آن، حداقل هر شش ماه یک‌بار، برای کاهش مصرف دارو در کشور ضروری است، همچنین کاهش مصرف خودسرانه دارو نیازمند عزم ملی است که در قانون‌نویسی به‌ویژه لایحه برنامه ششم توسعه به ضرورت کاهش مصرف دارو توجه شده است.» با توجه به تشدید تحریم‌ها و بروز مشکلات احتمالی در حوزه «اقتصاد سلامت» باید در مسیری گام گذاشت که با کاهش هزینه‌های دارویی، خللی در ارائه خدمات درمانی به بیماران، به‌خصوص بیماران خاص و صعب‌العلاج، به‌وجود نیاید که این هدف مهم نیز جز با همکاری همه شهروندان، محقق نخواهد شد.