بر اساس رسمی نانوشته در ایران، اغلب مدیران حوزه سلامت در زمره جامعه پزشکی قرار دارند. مدیران بیمارستان‌های مختلف، چه در بخش دولتی و چه در بخش خصوصی و همچنین روسای دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور، معمولا از بین پزشکان انتخاب می‌شوند. بسیاری از کارشناسان حوزه سلامت، به این مسئله انتقاد دارند و معتقدند که دانش‌آموختگان رشته‌های مدیریت و اقتصاد، بهتر می‌توانند حوزه سلامت را مدیریت کنند. این گروه از منتقدان، بر این باورند که مدیریت یک بیمارستان، بیشتر از آنکه نیاز به تخصص پزشکی داشته باشد، نیاز به تخصص در حوزه مدیریت دارد.

مشکل دیگر اینجاست که برخی از همین پزشکان، با وجود پذیرش مسئولیت سنگین مدیریت مراکز درمانی، همچنان طبابت را رها نکرده‌اند و حتی در بخش خصوصی هم فعال هستند.  چند روز قبل، دکتر محمدحسین قربانی، نایب‌رئیس کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، با انتقاد از انحرافات درمانی و مدیریتی درحوزه سلامت، به تبعات همین مشکلات اشاره و تصریح کرد: «فعالیت همزمان مدیران وزارت بهداشت در حوزه درمان بخش خصوصی، خطاهای پزشکی را افزایش می‌دهد.» قربانی، تاکید کرد: «فراز و فرود در خطاهای پزشکی کشورمان، ناشی از عدم نظارت بر عملکرد پزشکان است. به همین دلیل، برای اینکه بتوان درتمامی ابعاد، خطاها را -چه درعرصه پزشکی و چه حوزه‌های دیگر از جمله اقتصادی- کاهش داد، باید با انحرافات و رانت‌ها برخورد مناسب داشت؛ اما متاسفانه در حوزه درمان، شاهد هستیم که بسیاری از مدیران وزارت بهداشت، در بخش خصوصی فعالیت می‌کنند.» به گفته این نماینده مجلس، مدیران وزارت بهداشت درحال حاضر، درگیر مسائل درمانی و پرمشغله هستند. او هشدار می‌دهد: «وقتی یک معاون دانشگاه، به عنوان فوق‌متخصص، در کنار کارهای پژوهشی و مدیریتی، به کار درمانی نیز می‌پردازد و همچنین سهم فعالیت در مراکز خصوصی را نیز دارد، به طور حتم، خطاهای پزشکی افزایش پیدا می‌کند. بنابراین، باید به فضای مدیریتی وزارت بهداشت توجه شود تا افراد درگیر مسائل درمانی، کمتر به فضاهای مدیریتی وارد شوند.»

موضع وزارت بهداشت در خصوص مدیران غیرپزشک

در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته مثل استرالیا، شاهد هستیم که بالاترین پست‌های مدیریتی در حوزه سلامت، به افراد غیرپزشک می‌رسد. در این شرایط، پزشکان کمتری وارد حوزه‌های مدیریتی می‌شوند و در نتیجه، بهتر می‌توانند روی فرآیندهای درمانی تمرکز کنند.  پیش‌تر نیز ایرج حریرچی، قائم‌مقام وزیر بهداشت، از انتصاب افراد غیرپزشک در وزارت بهداشت استقبال کرده و یادآور شده بود: «یکی از اولویت‌های وزارت بهداشت این است که بتوانیم افراد غیرپزشک را که در حوزه‌های مدیریتی تخصص دارند، به خدمت بگیریم. در کشورهای توسعه‌یافته، مدیران وزارت بهداشت -به‌ویژه در بخش‌های پشتیبانی و منابع انسانی- غیرپزشک هستند و قصد داریم در وزارت بهداشت نیز در تمام رده‌های مدیریتی، این طرح را پیاده کنیم.» همچنین حسن هاشمی، وزیر بهداشت هم چندماه قبل در تایید حرف‌های قائم‌مقام خود، در جمع رسانه‌ها گفت: «حیف است پزشکانی را که در عرصه‌های تخصصی می‌توانند بسیار موفق باشند، وادار به کارهای مدیریتی کنیم. مثلا آنها را برای مدیریت بیمارستان‌ها انتخاب می‌کنیم، درحالی‌که دانشجوی مدیریت بیمارستانی هم تربیت می‌کنیم. البته بخش اعظم آموزش‌های رشته مدیریت بیمارستانی، تئوریک است و بنابراین، آموزش‌های این افراد، باید با آموزش‌های عملی همراه شود تا به تدریج وارد شغل‌های مدیریتی شوند.» به گفته هاشمی، وقتی یک جراح برجسته را مدیر بیمارستانی می‌کنیم، شرایط سخت می‌شود، زیرا همان جراح می‌تواند تحت‌نظر یک مدیر، به شکل بهتری به فعالیت بپردازد. این مسیر، در بسیاری از کشورهای دنیا جریان داشته و نتیجه خوبی هم حاصل شده است. با وجودی که مسئولان ارشد وزارت بهداشت، از انتصاب مدیر غیرپزشک استقبال می‌کنند، اما در مقام عمل، شاهد هستیم که همچنان قریب به اتفاق مدیران این وزارتخانه را پزشکان تشکیل می‌دهند.

ارتقای بهره‌وری مراکز درمانی، با انتصاب مدیران غیرپزشک

گفته می‌شود راه‌اندازی رشته مدیریت خدمات بهداشت درمانی، به دهه 1340 برمی‌گردد، اما با این وجود، هنوز جایگاه رشته مدیریت خدمات بهداشتی، در نظام سلامت ما تعریف نشده است و از علم و تجربه دانش‌آموختگان این رشته، به خوبی استفاده نمی‌شود. محمد عرب، رئیس انجمن علمی اداره امور بیمارستان‌ها نیز به اهمیت حضور افراد غیرپزشک در مدیریت نظام سلامت اشاره می‌کند و می‌گوید: «افرادی می‌توانند اداره امور بیمارستان‌ها را عهده‌دار شوند که تحصیلات آکادمیک در زمینه علوم مدیریت و اقتصاد سلامت را گذرانده و تجربیات لازم را در زمینه‌های مالی و حقوقی داشته باشند. این‌گونه افراد می‌توانند با استفاده از روش‌های مدیریتی مناسب، بهره‌وری لازم را در تولید خدمات بیمارستانی  ایجاد کنند.  به گفته عرب، بیمارستان‌ها علاوه بر تولید خدمات بهداشتی و درمانی، به عنوان یک سازمان اقتصادی در همه‌جای جهان شناخته می‌شوند و بسیاری نیز از فعالیت‌های بیمارستانی، به عنوان صنعت بیمارستان نام می‌برند و دیدگاه‌های دیگری هم بیمارستان را به عنوان یک بنگاه اقتصادی می‌شناسند. بنابراین، بیمارستان به عنوان یک سازمان اداری، مالی و اقتصادی شناخته می‌شود و در نتیجه، اداره آن، مستلزم دارابودن دانش و مهارت‌های لازم در این زمینه‌ها است. به همین دلایل، انتظار این است که مسئولان دانشگاه‌های علوم پزشکی و نیز بیمارستان‌های بخش خصوصی، با تغییر رویکرد و به‌کارگیری نیروهای متخصص در رشته‌های مدیریت و اقتصاد بهداشت، زمینه‌های لازم را برای افزایش بهره‌وری منابع بیمارستانی و افزایش کیفیت خدمات و درنهایت، رضایت مردم فراهم کنند.

مدیر بیمارستان، نباید چندشغله باشد

جدای از این بحث که مدیر بیمارستان، بهتر است پزشک باشد یا غیرپزشک، دغدغه دیگر این است که برخی مدیران بیمارستان‌ها، در بخش‌های غیرمرتبط با فعالیت‌های بیمارستان نیز اشتغال دارند که همین مسئله، به یکی از پاشنه‌آشیل‌های مدیریت بیمارستان‌های کشور تبدیل شده است.  دکتر عباسعلی کریمی، رئیس دانشگاه علوم پزشکی تهران هم در گفت‌وگو با آتیه‌نو، با اشاره به اینکه مدیر بیمارستان نباید چندشغله باشد، تاکید می‌کند: «معتقدم که مدیر بیمارستان باید فقط یک شغل داشته باشد و صرفا در همان بیمارستان فعالیت کند. اگر مدیر بیمارستان دولتی و دانشگاهی، در مشاغل غیرمرتبط با پزشکی فعالیت کند و یا در بخش خصوصی هم به طبابت بپردازد، به مدیریت بیمارستان لطمه خواهد زد.» به گفته کریمی، اگر مدیر بیمارستان، علاوه بر داشتن تخصص و تجربه، با عشق و علاقه نیز به کارش ادامه دهد و بیمارستان هم استقلال مالی از دانشگاه علوم پزشکی داشته باشد، قطعا مدیریتی اصولی بر بیمارستان حکمفرما خواهد بود.  همچنین دکتر همایون هاشمی، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، از زاویه دیگری به بحث مدیریت علمی بیمارستان‌ها اشاره می‌کند و به آتیه‌نو می‌گوید: «راه‌حل منطقی این است که بیمارستان‌ها به شکل هیئت‌امنایی اداره شوند.» به باور این نماینده مجلس، هیئت‌امنایی اداره‌شدن بیمارستان‌ها، موجب ارتقای کیفیت درمانی می‌شود و هزینه‌های بیمارستان را نیز کاهش خواهد داد. علاوه بر این، شرایط به‌گونه‌ای است که دیگر نمی‌توان با اتکا به بودجه‌های دولتی، بیمارستان‌ها را مدیریت کرد و باید در این راستا از ظرفیت‌های غیردولتی هم بهره برد. البته در این مسیر باید توجه داشت که هیئت‌امنایی شدن بیمارستان‌ها، به افزایش هزینه‌های درمانی بیماران منجر نشود؛ یعنی در مسیری گام برداشت که هم مدیریت بیمارستان، از دولت به هیئت‌امنا واگذار شود و هم بیماران از این واگذاری منطقی مدیریت‌ها، متضرر نشوند.