ساعت دو بامداد است. چشم‌هایتان از خستگی می‌سوزد و نور خیره‌کننده گوشی تنها منبع روشنایی اتاق است. فردا صبح باید زود بیدار شوید، اما انگشت شستتان بی‌وقفه صفحه ایکس یا اینستاگرام را بالا و پایین می‌کند. خبر سیلی ویرانگر، افزایش قیمت‌ها، بیماری‌ای جدید و ویدیویی از یک حادثه هولناک، یکی پس از دیگری از مقابل چشمانتان می‌گذرند. می‌دانید این محتوا حالتان را بدتر می‌کند. ضربان قلبتان بالا رفته و اضطراب در قفسه سینه‌تان لانه کرده است، اما نمی‌توانید متوقف شوید. به دنیای تاریک «شوم‌گردی» (Doomscrolling) خوش آمدید؛ پدیده‌ای که به یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های سلامت روان در دنیای دیجیتال امروز تبدیل شده است.

میراث غارنشینی در عصر دیجیتال
چرا ما تا این حد به اخبار بد گرایش داریم؟ مقصر اصلی، ساختار تکاملی مغز ماست. مغز انسان برای بقا برنامه‌ریزی شده است، نه برای خوشحالی. هزاران سال پیش، برای اجداد غارنشین ما توجه به یک تهدید احتمالی بسیار مهم‌تر از تماشای غروبی زیبا بود. این سازوکار که در روان‌شناسی از آن با عنوان «سوگیری منفی‌نگری» یاد می‌شود، باعث می‌شود مغز ما اخبار بد و تهدیدآمیز را با سرعتی بسیار بیشتر پردازش کند و در حافظه نگه دارد. امروزه شبکه‌های اجتماعی این ویژگی تکاملی را به سود خود به کار گرفته‌اند.
توهم کنترل در دنیای پرآشوب
روان‌شناسان معتقدند یکی دیگر از دلایل اصلی شوم‌گردی، تلاش ناخودآگاه ما برای به دست آوردن حس «کنترل» است. هنگامی که با شرایطی غیرقابل پیش‌بینی مواجه می‌شویم، مغز دچار استرس می‌شود. ما اسکرول می‌کنیم تا اطلاعات بیشتری به دست آوریم؛ با این توهم که هرچه بیشتر بدانیم، آماده‌تر خواهیم بود. اما بلعیدن بی‌وقفه اخبار بد نه‌تنها کنترلی به ما نمی‌دهد، بلکه احساس ناتوانی و درماندگی را نیز تشدید می‌کند.

تله الگوریتم‌های هوشمند
نقش الگوریتم‌های هوش مصنوعی را نیز نباید نادیده گرفت. پلتفرم‌های دیجیتال با استفاده از یادگیری ماشین، به‌سرعت متوجه می‌شوند که اخبار منفی تا چه اندازه زمان تعامل و توقف کاربران را افزایش می‌دهد. در نتیجه، برای نگه داشتن شما در اپلیکیشن، چرخه‌ای بی‌پایان از محتوای دلهره‌آور را به‌صورت اختصاصی پیش رویتان قرار می‌دهند. این الگوریتم‌ها با تحلیل صدها داده رفتاری، دقیقاً ضعف‌های روان‌شناختی ما را هدف می‌گیرند. به بیان دیگر، ما دیگر فقط با ذهن مضطرب خودمان نمی‌جنگیم، بلکه در حال مبارزه با سیستم‌های پیشرفته‌ای هستیم که به‌خوبی می‌دانند چگونه ما را میخکوب کنند.

هزینه‌های پنهان اعتیاد
شوم‌گردی صرفاً یک عادت بد شبانه نیست، بلکه تأثیرات مخربی بر جسم و روان ما دارد. هنگامی که به‌طور مداوم در معرض اخبار تهدیدآمیز قرار می‌گیریم، سیستم عصبی فعال می‌شود و هورمون‌های استرس، از جمله کورتیزول، ترشح می‌شوند. این وضعیت آماده‌باش دائمی می‌تواند به اختلالات خواب، کاهش تمرکز، خستگی مزمن و در بلندمدت به افسردگی و اضطراب فراگیر منجر شود.

توقف دور باطل شوم‌گردی
ترک این عادت نیازمند آگاهی و ایجاد موانع فیزیکی و روانی است. از آنجا که مغز همواره به دنبال ساده‌ترین مسیر می‌گردد، ایجاد نوعی «اصطکاک دیجیتال» می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد. به بیان ساده، هرچه دسترسی به اپلیکیشن‌های خبری دشوارتر شود، احتمال اسکرول بی‌هدف کاهش می‌یابد. برای مثال، می‌توانید این اپلیکیشن‌ها را از صفحه اصلی گوشی حذف کنید یا برای استفاده از آن‌ها محدودیت زمانی، مثلاً روزی سی دقیقه، در نظر بگیرید. از سوی دیگر، باید قانون محکمی برای ساعات پیش از خواب داشته باشید. بمباران شدن با اخبار بد، بدترین لالایی ممکن است. بنابراین، دست‌کم یک ساعت پیش از خواب، گوشی را در اتاق دیگری بگذارید و به‌جای آن کتاب بخوانید. علاوه بر این، داشتن یک رژیم خبری آگاهانه ضروری است. بهتر است منابع خبری خود را آگاهانه انتخاب کنید، روزی یک یا دو بار و در زمان‌های مشخص اخبار را بررسی کنید و سپس از آن فضا فاصله بگیرید.