سابقه کار در مشاغل سخت و زیانآور اهمیت دارد
مشاغل سخت و زیانآور، آن دسته از کارهایی هستند که عوامل فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی یا بیولوژیک محیط کار، فشار و تنش بالاتری از ظرفیتهای طبیعی جسمی و روانی کارگر ایجاد میکند و در نهایت موجب بروز بیماریهای شغلی و فرسودگی زودرس میشود. به همین دلیل، قانونگذار حمایتهای ویژهای برای این گروه در نظر گرفته است. بر اساس قانون کار و تأمیناجتماعی، این حمایتها شامل کاهش ساعات کار روزانه و هفتگی، ممنوعیت استخدام نوجوانان و زنان در مشاغل سخت، افزایش مرخصی استحقاقی و بازنشستگی پیش از موعد با احتساب سابقه مضاعف بیمه است تا عدالت و حفاظت از نیروی کار تأمین شود.
محمدحسین قشقایی کارشناس تأمیناجتماعی
کارهای سخت و زیانآور به مشاغلی اطلاق میشود که در آنها فشارهای جسمی، روانی و محیطی بیش از ظرفیت طبیعی کارگر اعمال میشود و سلامت او را تهدید میکند.
این شرایط میتواند شامل عوامل فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی یا بیولوژیکی باشد که در نهایت منجر به بیماریهای شغلی و عوارض ناشی از اشتغال طولانیمدت میگردد. از این رو، قانونگذار در قوانین کار و تأمیناجتماعی، تدابیر حمایتی ویژهای برای این مشاغل تعریف کرده تا فرسودگی زودرس و پیامدهای جسمی و روانی کاهش یابد.
حمایتهای قانونی از مشاغل سخت و زیانآور دو دسته کلی دارند: حمایتهای مندرج در قانون کار و حمایتهای مربوط به بازنشستگی در قانون تأمیناجتماعی. در حوزه قانون کار، ساعات کار کارگران مشغول در این مشاغل متفاوت از مشاغل عادی است. طبق ماده ۵۲ قانون کار، ساعات کار نباید از شش ساعت در روز و ۳۶ ساعت در هفته تجاوز کند، در حالی که ساعات کار عادی ۴۴ ساعت در هفته است. همچنین، کارگران نوجوان، یعنی افراد ۱۵ تا ۱۸ سال، حق اشتغال در این مشاغل را ندارند و باید در بدو استخدام تحت معاینات پزشکی قرار گیرند که حداقل سالی یک بار تکرار شود و سوابق آن به سازمان تأمیناجتماعی ارسال گردد.
زنان نیز طبق ماده ۷۵ قانون کار نمیتوانند در مشاغل سخت و زیانآور مشغول به کار شوند و کارفرما موظف است در صورت بارداری کارگر، شغل سبکتر و مناسبتری با حفظ حقوق او اختصاص دهد. علاوه بر این، کارگران مشغول در این مشاغل از انجام اضافهکار معاف هستند و مرخصی استحقاقی آنان سالانه پنج هفته است، در حالی که این رقم برای کارگران عادی ۳۰ روز در سال تعیین شده است. این تدابیر با هدف ایجاد امنیت و حفاظت شغلی اتخاذ شدهاند.
در حوزه تأمیناجتماعی، قانونگذار برای بازنشستگی افراد شاغل در مشاغل سخت و زیانآور نیز تسهیلات ویژهای در نظر گرفته است.
طبق اصلاحیه ماده ۷۶ قانون تأمیناجتماعی، افرادی که حداقل ۲۰ سال متوالی یا ۲۵ سال متناوب در این مشاغل فعالیت کرده و حق بیمه مربوطه را پرداخت کرده باشند، میتوانند درخواست مستمری بازنشستگی کنند.
در این محاسبه، هر سال سابقه کار در مشاغل سخت و زیانآور به عنوان یک و نیم سال محاسبه میشود. همچنین، شرط سنی برای بازنشستگی وجود ندارد و با احتساب ارفاق ۱۰ سال برای اشتغال متوالی و پنج سال برای اشتغال متناوب، مشمولان میتوانند با ۳۰ سال سابقه بازنشسته شوند.
به طور کلی، این حمایتها عدالت و امنیت شغلی را برای افرادی که با فشار و سختیهای محیط کار مواجه هستند، تضمین میکند. کاهش ساعات کار، ممنوعیت استخدام نوجوانان و زنان، معاینات پزشکی منظم، افزایش مرخصی و امکان بازنشستگی پیش از موعد، همه بخشی از چارچوب قانونی هستند که برای حفظ سلامت و رفاه نیروی انسانی در مشاغل سخت و زیانآور طراحی شدهاند. این مقررات، نشاندهنده اهتمام قانونگذار به تأمین عدالت و حفاظت از سرمایه انسانی در محیطهای کاری پرخطر است.
پرسشهای مخاطبان
آیا کارگری که کمتر از حداقل سابقه ۲۰ سال متوالی یا ۲۵ سال متناوب در مشاغل سخت و زیانآور فعالیت داشته، میتواند از سنوات ارفاقی بهرهمند شود؟
بله؛ مطابق تفسیر جز (۱) بند «ب» تبصره (۲) الحاقی ماده ۷۶ قانون تأمیناجتماعی، مصوب ۲۹/۶/۱۳۹۰ مجلس شورای اسلامی، کارگرانی که کمتر از سابقه مقرر در مشاغل سخت و زیانآور اشتغال داشته باشند، به ازای هر سال سابقه، شش ماه به مجموع سابقه آنان اضافه میشود. بدیهی است که برای بهرهمندی از این ارفاق، شرط سنی نیز لحاظ شده است؛ مردان با ۵۰ سال سن و زنان با ۴۵ سال سن مجاز به بازنشستگی هستند. مجموع سابقه اصلی و ارفاقی این افراد باید به ۳۰ سال برسد تا امکان بازنشستگی فراهم شود.
در چه شرایطی سابقه متوالی به سابقه متناوب تبدیل میشود و کارگر موظف است حداقل ۲۵ سال سابقه را احراز کند؟
- بر اساس تصویبنامه شماره ۷۹۱۰۲/ت۵۰۵۲۵هـ مورخ ۱۴/۷/۱۳۹۳ هیأت وزیران، هرگاه در طول دوره اشتغال به مشاغل سخت و زیانآور، کارگر بیش از یک سال (۳۶۵ روز) به هر دلیل از انجام این مشاغل غیرفعال باشد، توالی سابقه متوالی به هم میخورد و سابقه کار وی به سابقه متناوب تبدیل میشود. در این صورت، برای بهرهمندی از مزایای قانونی، کارگر باید حداقل ۲۵ سال تمام در مشاغل یادشده اشتغال داشته باشد. موارد مشمول این قاعده شامل مرخصی بدون حقوق به مدت یک سال یا بیشتر، اشتغال به مشاغل عادی به مدت یک سال یا بیشتر، و عدم اشتغال بیش از یک سال به جز استثناهای قانونی مانند دریافت مقرری بیمه بیکاری، استفاده از غرامت دستمزد ایام بیماری و بارداری، و تعطیلی کارگاه به دلیل حوادث غیرمترقبه است.
آیا کارگری که به صورت عادی بازنشسته شده، میتواند پس از بازنشستگی سوابق مشاغل سخت و زیانآور خود را ملاک استفاده از مزایا قرار دهد و درخواست سنوات ارفاقی کند؟
بله؛ بر اساس رأی وحدت رویه شماره ۲۲۵ مورخ ۲۲/۶/۱۳۸۹ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، بازنشستگی عادی مانع بهرهمندی از حقوق مکتسب و استفاده از مزایای ناشی از اشتغال در مشاغل سخت و زیانآور نیست. بنابراین، افراد بازنشسته میتوانند با ارائه سوابق معتبر، از تسهیلات قانونی و سنوات ارفاقی این دسته از مشاغل بهرهمند شوند.
چرا سازمان تأمیناجتماعی حق بیمه مربوط به مشاغل سخت و زیانآور را به صورت ماهانه از کارفرما دریافت نمیکند و آن را تا پایان اشتغال و زمان بازنشستگی به تأخیر میاندازد؟ آیا بهتر نیست حق بیمه ۴ درصد اضافی هر ماه اخذ شود تا از انباشت بدهی و مشکلات مالی کارفرمایان جلوگیری شود؟
مطابق دادنامه وحدت رویه شماره ۳۷۱-۳۷۲ مورخ ۲۳/۵/۱۳۸۶ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری و بر اساس مفاد قانون بازنشستگی در مشاغل سخت و زیانآور، پرداخت حق بیمه مشاغل سخت و زیانآور تا زمان پایان خدمت و درخواست بازنشستگی بیمهشده موکول شده است و اخذ ماهانه آن فاقد وجاهت قانونی است. قانون یادشده شامل اصلاح تبصره ۲ الحاقی ماده ۷۶ و اصلاح مواد ۷۲ و ۷۷ و تبصره ماده ۷۶ قانون تأمیناجتماعی مصوب ۱۳۵۴ و الحاق دو تبصره به ماده ۷۶ مصوب ۳۰/۱۱/۱۳۷۹ مجلس شورای اسلامی میشود.
متن رأی دیوان چنین است: «طبق شق یک بند (ب) ماده واحده قانون اصلاح تبصره ۲ الحاقی ماده ۷۶ و اصلاح مواد ۷۲ و ۷۷ و تبصره ماده ۷۶، افرادی که حداقل ۲۰ سال متوالی یا ۲۵ سال متناوب در مشاغل سخت و زیانآور (مخل سلامت) اشتغال داشته و حق بیمه مربوطه را پرداخت کرده باشند، میتوانند تقاضای مستمری بازنشستگی کنند. مستفاد از شق ۴ بند مذکور این است که از تاریخ تصویب، ۴ درصد به نرخ حق بیمه مقرر افزوده میشود، لیکن پرداخت این ۴ درصد، به صورت اقساطی یا یکجا منوط به تقاضای مستمری بازنشستگی است. بنابراین بخشنامهای که الزام کارفرما به پرداخت این ۴ درصد قبل از تقاضای بازنشستگی را مقرر میکرد، خلاف حکم مقنن تشخیص داده شده است.»
این رویه دیوان، مشکلات متعددی برای کارفرمایان، بیمهشدگان و خود سازمان تأمیناجتماعی ایجاد کرده است و اصلاح آن ضروری به نظر میرسد. اگر امکان اخذ ماهانه حق بیمه فراهم شود، چند مزیت برجسته دارد:
- نخست، بیمهشده، کارفرما و سازمان تأمیناجتماعی از همان ابتدا از وضعیت شغل و طبقهبندی آن به لحاظ سخت و زیانآور بودن مطلع میشوند و شفافیت در تشخیص مشاغل افزایش مییابد.
- دوم، پرداخت ماهانه حق بیمه مانع انباشت بدهی کارفرمایان شده و بار پرداخت یکجای حق بیمه ۲۰ ساله را از دوش آنان برمیدارد، امری که موجب تسهیل امور مالی کارفرما و بیمهشده خواهد شد.
- سوم، شناسایی و نظارت بر مشاغل سخت و زیانآور واقعیتر و دقیقتر خواهد بود و کمیته سخت و زیانآور قادر است با دقت بیشتری ارزیابی کند که کدام مشاغل واجد شرایط قانونی هستند.
- چهارم، اختلافات ناشی از تغییر عناوین شغلی که همواره یکی از محورهای تعارض میان جامعه کارفرمایی و سازمان تأمیناجتماعی بوده، به طور قابل توجهی کاهش یافته و عملاً منتفی میشود.
بنابراین، بازنگری قانونی یا تغییر رویه دیوان، امکان پرداخت ماهانه حق بیمه مشاغل سخت و زیانآور را فراهم ساخته و هم عدالت را برای بیمهشده تأمین میکند و هم بار مالی و تعارضات احتمالی میان کارفرما و سازمان را کاهش میدهد، در حالی که شفافیت و واقعبینی در شناسایی این مشاغل افزایش مییابد.
پرداخت چهار درصد حق بیمه مربوط به مشاغل سخت و زیانآور بر عهده چه کسی است؟
مسئولیت پرداخت این چهار درصد حق بیمه بر عهده کارفرماست و مطابق قانون، تسویه آن تا زمان بازنشستگی کارگر به سازمان تأمیناجتماعی موکول میشود. به این ترتیب، کارفرما موظف است مجموع حق بیمه مشاغل سخت و زیانآور را هنگام پایان دوره اشتغال و هنگام درخواست مستمری بازنشستگی کارگر به سازمان واریز نماید. این رویه، هم تضمینکننده حقوق قانونی بیمهشده و هم هماهنگ با مقررات جاری تأمیناجتماعی است.
آیا چنانچه بیمهشدهای برای انجام سفر حج واجب یک ماه مرخصی بدون حقوق دریافت کند، توالی سابقه مشاغل سخت و زیانآور وی مختل میشود؟
خیر؛ بر اساس رأی شماره ۴۳۰ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، قانونگذار با لحاظ اهمیت و وجوب انجام فریضه الهی حج، طبق ماده ۶۷ قانون کار مصوب ۱۳۶۹، حق استفاده از یک ماه مرخصی استحقاقی یا بدون حقوق را برای هر کارگر، تنها یک بار در طول خدمت، جهت ادای فریضه حج واجب به رسمیت شناخته و بر آن تأکید کرده است. بنابراین چنین مرخصی موجب اختلال در توالی سابقه مشاغل سخت و زیانآور نمیشود.
آیا بهرهمندی از مزایای قانون مشاغل سخت و زیانآور شامل کارگاههای خانوادگی نیز میشود؟
خیر؛ بر اساس قانون کار، کارگاههای خانوادگی از شمول مقررات کار خارج هستند و بنابراین افرادی که صرفاً در این نوع کارگاهها فعالیت دارند، مشمول قانون بازنشستگی در مشاغل سخت و زیانآور نخواهند بود. این رویه در دادنامههای شماره ۵۱۵ مورخ ۵/۸/۱۳۸۷ و شماره ۹۴۵ مورخ ۵/۱۲/۱۳۹۲ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری مورد تأیید قرار گرفته است. بدین ترتیب، مزایای این قانون مختص کارگران و اتباع قانون کار است و شامل کارگاههای خانوادگی نمیشود.
آیا بیمهشدگان اختیاری و مشاغل آزاد میتوانند از مزایای قانون مشاغل سخت و زیانآور بهرهمند شوند؟
خیر؛ قانون مشاغل سخت و زیانآور منحصراً شامل تابعین قانون کار است. بیمهشدگان اختیاری یا خویشفرما که کارفرما ندارند و خود مسئول پرداخت حق بیمه هستند، از شمول قانون کار خارجاند و بنابراین نمیتوانند از تسهیلات و مقررات بازنشستگی ویژه مشاغل سخت و زیانآور استفاده کنند. این محدودیت، تضمینکننده رعایت عدالت و اجرای دقیق چارچوب قانونی برای گروههایی است که تحت حمایت کامل قانون کار قرار دارند.
ارسال دیدگاه
ضمیمه
تیتر خبرها
