مشاغل سخت و زیانآور و لزوم حمایت قانونی
مشاغل سخت و زیانآور از جمله کارهایی هستند که فشار فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی و بیولوژیکی محیط کار، توان جسمی و روانی کارگر را فراتر از ظرفیت طبیعی میبرد و سلامت او را در معرض خطر قرار میدهد. قانونگذار در پاسخ به این شرایط، حمایتهای ویژهای پیشبینی کرده که هم در قانون کار و هم در قانون تأمیناجتماعی درج شدهاند. این حمایتها شامل محدودیت ساعات کاری، ممنوعیت ارجاع کارهای سنگین به نوجوانان و زنان، مرخصی طولانیتر، ممنوعیت اضافهکاری و تسهیلات بازنشستگی ویژه است که هدف نهایی آن کاهش فرسودگی شغلی و حفظ عدالت اجتماعی در محیط کار است و نشاندهنده اهمیت انسانی و اقتصادی این مشاغل است.
محمدحسین قشقایی کارشناس تأمیناجتماعی
در عرصه کار، برخی مشاغل چنان بار جسمی و روانی سنگینی بر دوش نیروی انسانی میگذارند که توان طبیعی او را فراتر میبرند و سلامت جسم و روان را تهدید میکنند. فشارهای فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی و بیولوژیکی در محیط این مشاغل باعث بروز بیماریهای شغلی و فرسودگی زودرس میشود. قانونگذار در واکنش به این وضعیت، مجموعهای از حمایتها و محدودیتهای ویژه را در قانون کار و قانون تأمیناجتماعی پیشبینی کرده است. هدف این حمایتها، تضمین امنیت و عدالت شغلی، حفظ سلامت کارگر و ایجاد شرایط عادلانه در چرخه تولید است.
محدودیتها و حفاظت کارگران
بر اساس قانون کار، ساعات کاری مشاغل سخت و زیانآور نباید از شش ساعت در روز و ۳۶ ساعت در هفته فراتر رود و اضافهکاری نیز برای این گروه ممنوع است. نوجوانان بین ۱۵ تا ۱۸ سال از انجام این مشاغل منع شدهاند و قبل از اشتغال باید معاینات پزشکی سالانه داشته باشند تا سلامت جسمی و روانی آنان تضمین شود. در صورت بروز حادثه ناشی از کار، کارفرما مسئول جبران کلیه خسارات است. کار زنان نیز محدودیت ویژه دارد؛ انجام مشاغل سخت برای زنان ممنوع و در دوران بارداری، در صورت تشخیص پزشک، کارفرما موظف به ارجاع کار سبکتر و ایمن است. همچنین مرخصی استحقاقی این گروه سالانه پنج هفته تعیین شده است، رقمی که فراتر از مرخصی کارگران عادی است و نشاندهنده توجه قانون به فرسودگی شغلی است. تمامی این مقررات با هدف حفاظت از سلامت جسم و روان کارگران، ایجاد امنیت شغلی و ارتقای عدالت اجتماعی تدوین شدهاند و شفافیت و رعایت آنها توسط کارفرمایان، ستون اصلی محیطهای کاری ایمن و پایدار را شکل میدهد.
بازنشستگی و مزایای اجتماعی
حمایتهای تأمیناجتماعی، مکمل مقررات قانون کار، بازنشستگی در مشاغل سخت و زیانآور را تحت پوشش قرار میدهد. مطابق اصلاحات ماده ۷۶ قانون تأمیناجتماعی، افرادی که حداقل ۲۰ سال متوالی یا ۲۵ سال متناوب در این مشاغل فعالیت کرده و حق بیمه پرداخت کرده باشند، میتوانند تقاضای بازنشستگی کنند. هر سال اشتغال در این مشاغل با ضریب ۱.۵ محاسبه میشود و شرط سنی برای بازنشستگی حذف شده است. با لحاظ ارفاقها، کارگران با ۳۰ سال سابقه میتوانند بازنشسته شوند. این تسهیلات بازنشستگی، فرسودگی زودرس ناشی از فشار محیط کاری را جبران کرده و به کارگران امکان میدهد پس از سالها تلاش در شرایط سخت، دوران بازنشستگی امن و عادلانهای داشته باشند. چارچوب قانونی پیشبینی شده ترکیبی از محدودیتها، معاینات پزشکی، مرخصی طولانی، ممنوعیت اضافهکاری و تسهیلات بازنشستگی است که امنیت، رفاه و عدالت اجتماعی را تضمین میکند و اثر مستقیم بر کاهش فرسودگی شغلی و ارتقای کیفیت تولید دارد.
در نهایت، حمایتهای قانونی از مشاغل سخت و زیانآور نهتنها بازتابدهنده توجه به ارزش انسانی نیروی کار است، بلکه شرایط کار امن و عدالتمحور را برای نیروی فعال در عرصه تولید فراهم میآورد و نشان میدهد که سلامت و امنیت کارگران، پیششرط پایداری اقتصادی و اجتماعی است.
پرسشهای مخاطبان
آیا کارگری که کمتر از میزان سابقه مقرر، یعنی بیست سال متوالی یا بیستوپنج سال متناوب، در مشاغل سخت و زیانآور اشتغال داشته است، میتواند از مزایای سنوات ارفاقی بهرهمند شود؟
بله؛ مطابق قانون تفسیر جز (۱) بند «ب» تبصره (۲) الحاقی ماده (۷۶) قانون … مصوب 29/6/1390 مجلس شورای اسلامی، کارگرانی که به میزان کامل سنوات مذکور در مشاغل سخت و زیانآور فعالیت نکرده باشند، به ازای هر سال سابقه کمتر، معادل شش ماه به سوابق آنان افزوده میشود. بدیهی است که شرط سنی برای بهرهمندی از این مزایا اعمال میگردد؛ به نحوی که آقایان با سن پنجاه سال و خانمها با سن چهلوپنج سال امکان بازنشستگی خواهند داشت. شایان ذکر است که مجموع سوابق اصلی و ارفاقی، شرط حداقل سی سال سابقه برای بازنشستگی این گروه از کارگران را تشکیل میدهد.
در چه شرایطی سابقه متوالی به سابقه متناوب تبدیل میشود و کارگر ملزم به احراز بیستوپنج سال سابقه خواهد بود؟
بنا بر تصویبنامه شماره ۷۹۱۰۲/ت۵۰۵۲۵هـ مورخ 14/7/1393 هیأت وزیران، هرگونه توقف در اشتغال به مشاغل سخت و زیانآور به مدت بیش از یک سال (۳۶۵ روز) توالی سابقه را مختل میسازد و برای بهرهمندی از مزایای این قانون، بیمهشده لازم است حداقل بیستوپنج سال کامل در مشاغل یادشده فعالیت کرده باشد. مصادیق این توقف عبارتاند از:
- مرخصی بدون حقوق به مدت یک سال یا بیشتر.
- اشتغال در مشاغل عادی به مدت یک سال یا بیشتر.
- عدم اشتغال به هر دلیل به مدت بیش از یک سال، با این استثنا که مواردی نظیر دریافت مقرری بیمه بیکاری مطابق شرایط قانونی، استفاده از غرامت دستمزد ایام بیماری و بارداری، یا تعطیلی کارگاه به سبب حوادث غیرمترقبه، از شمول این مقرره خارج هستند.
آیا کارگری که به صورت عادی بازنشسته شده است، میتواند پس از بازنشستگی نسبت به سوابق خود در مشاغل سخت و زیانآور ادعای بهرهمندی از مزایای مربوطه، از جمله درخواست سنوات ارفاقی، داشته باشد؟
بر اساس رأی وحدت رویه شماره ۲۲۵ مورخ 22/6/1389 هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، بازنشستگی عادی مانع از اعمال حقوق مکتسب و استفاده از مزایای ناشی از اشتغال در مشاغل سخت و زیانآور نیست. بدین ترتیب، بازنشسته میتواند بر اساس سوابق سخت و زیانآور خود، از امتیازات قانونی مربوطه بهرهمند شود.
چرا سازمان تأمیناجتماعی حق بیمه مربوط به مشاغل سخت و زیانآور را بهصورت ماهانه از کارفرما وصول نمیکند و دریافت آن را به پایان اشتغال و زمان بازنشستگی موکول میسازد؟ آیا بهتر نیست پرداخت این چهار درصد حق بیمه اضافی ماهانه انجام شود تا از ایجاد مشکلات و انباشت بدهی برای کارفرما یا پیمانکار جلوگیری گردد؟
مطابق دادنامه وحدت رویه شماره ۳۷۱-۳۷۲ مورخ 23/5/1386 هیأت عمومی دیوان عدالت اداری و با اتکا به مفاد قانون بازنشستگی در مشاغل سخت و زیانآور (قانون اصلاح تبصره ۲ الحاقی ماده ۷۶ قانون اصلاح مواد ۷۲ و ۷۷ و تبصره ماده ۷۶ قانون تأمیناجتماعی مصوب ۱۳۵۴ و الحاق دو تبصره به ماده ۷۶ مصوب 30/11/1379مجلس شورای اسلامی)، پرداخت حق بیمه مشاغل سخت و زیانآور به زمان پایان خدمت و درخواست بازنشستگی بیمهشده موکول شده است و دریافت ماهانه آن فاقد وجاهت قانونی شناخته شده است.
متن رأی دیوان چنین است:
«طبق شق یک بند (ب) ماده واحده قانون اصلاح تبصره ۲ الحاقی به ماده ۷۶ قانون اصلاح مواد ۷۲ و ۷۷ و تبصره ماده ۷۶ قانون تأمیناجتماعی مصوب ۱۳۵۴ و الحاق دو تبصره به ماده ۷۶ مصوب ۱۳۷۱ مصوب ۱۳۸۰، افرادی که حداقل بیست سال متوالی و بیستوپنج سال متناوب در مشاغل سخت و زیانآور (مخل سلامت) اشتغال داشته و حق بیمه مدت مزبور را به سازمان پرداخته باشند، میتوانند تقاضای مستمری بازنشستگی نمایند. مستفاد از شق ۴ بند مذکور این است که از تاریخ تصویب قانون فوق، ۴ درصد به نرخ حق بیمه مقرر در قانون تأمیناجتماعی افزوده میشود، لیکن پرداخت این ۴ درصد اضافی توسط کارفرما به صورت اقساطی یا یکجا، منوط به تقاضای مستمری بازنشستگی مشمولان قانون است. بنابراین بخشنامههایی که الزام کارفرما به پرداخت ۴ درصد حق بیمه اضافی قبل از تقاضای مستمری بازنشستگی را مقرر میسازند، خلاف هدف و حکم مقنن تشخیص داده میشوند.»
این رویه دیوان، مشکلات متعددی برای کارفرمایان، بیمهشدگان مشمول و سازمان تأمیناجتماعی ایجاد کرده و ضروری است که با اصلاح قانون یا تغییر نظر دیوان، این معضل مرتفع شود. پیشنهاد میشود پرداخت ۴ درصد حق بیمه مشاغل سخت و زیانآور ماهانه و بر اساس حقوق مشمولان قانون به سازمان واریز گردد.
چنین روشی دارای چندین مزیت است:
۱. فرد مشمول، کارفرما و بیمهشده از ابتدا از وضعیت شغل خود به لحاظ سخت و زیانآور بودن یا نبودن مطلع خواهند شد.
۲. پرداخت ماهانه حق بیمه، از انباشت بدهی کارفرمایان جلوگیری کرده و بار سنگین پرداخت یکجای حق بیمه برای مدت بیست سال را از دوش آنان برمیدارد.
۳. شناسایی مشاغل سخت و زیانآور واقعیتر و شفافتر صورت میگیرد و اختیارات کمیته شناسایی این مشاغل افزایش خواهد یافت.
۴. اختلافات ناشی از تغییر عناوین شغلی، که اکنون یکی از مناقشات میان جامعه کارفرمایی و سازمان تأمیناجتماعی است، از این پس منتفی و مرتفع خواهد شد.
پرداخت چهار درصد حق بیمه مربوط به مشاغل سخت و زیانآور بر عهده چه کسی است؟
این مبلغ بر عهده کارفرماست و پرداخت آن به سازمان تأمیناجتماعی در هنگام بازنشستگی کارگر صورت خواهد پذیرفت.
چنانچه بیمهشدهای برای انجام سفر حج واجب یک ماه مرخصی بدون حقوق دریافت کند، آیا توالی سابقه کار در مشاغل سخت و زیانآور وی مختل خواهد شد؟
مطابق رأی شماره ۴۳۰ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، قانونگذار با توجه به ضرورت ادای فریضه حج واجب، بهعنوان یک تکلیف الهی، استفاده از یک ماه مرخصی استحقاقی یا بدون حقوق برای یک نوبت در کل مدت خدمت را برای هر کارگر به رسمیت شناخته و تأکید کرده است که چنین مرخصی توالی اشتغال در مشاغل سخت و زیانآور را مختل نمیسازد.
آیا استفاده از مزایای قانون مشاغل سخت و زیانآور شامل کارگاههای خانوادگی نیز میشود؟
مطابق قانون کار، کارگاههای خانوادگی از شمول قانون کار خارج هستند؛ از این رو، مشمولین قانون بازنشستگی در مشاغل سخت و زیانآور، که اختصاصاً شامل کارگران و تابعین قانون کار میشود، شامل کارگاههای خانوادگی نمیگردند. این رویه در دادنامههای شماره ۵۱۵ مورخ 5/8/1387 و شماره ۹۴۵ مورخ 5/12/1392 هیأت عمومی دیوان عدالت اداری نیز مورد تأیید قرار گرفته است.
آیا بیمهشدگان اختیاری و فعال در مشاغل آزاد میتوانند از مزایای قانون مشاغل سخت و زیانآور بهرهمند شوند؟
قانون مشاغل سخت و زیانآور اختصاصاً شامل تابعین قانون کار است و به بیمهشدگان اختیاری یا خویشفرما که بدون کارفرما و با مسئولیت شخصی خود حق بیمه میپردازند، تعمیم نمییابد. این گروه از مشمولین، به دلیل عدم تعلق به شمول قانون کار، از امتیازات بازنشستگی ناشی از مشاغل سخت و زیانآور محروم میباشند و هیچ گونه حق قانونی برای استفاده از این مقررات ندارند، زیرا قانونگذار مزایای یادشده را منحصراً برای کارگران تحت پوشش قانون کار مقرر داشته است.
ارسال دیدگاه
ضمیمه
تیتر خبرها
