بازگشت کالابرگ الکترونیک

بازگشت کالابرگ الکترونیک

نوشین مقدم‌پناه روزنامه نگار


ظاهراً قرار است کالابرگ الکترونیک در دو مرحله، یکی برای عید نوروز و دیگری برای ماه مبارک رمضان به مشمولان متعلق به هفت دهک پایین درآمدی پرداخت شود. وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی در ارتباط با جزئیات این پرداخت و مبلغ دقیق آن، گفت: «به سه دهک نخست، هر فرد ۵۰۰ هزار تومان و به سایر دهک‌ها ۳۵۰ هزار تومان در دو نوبت پرداخت خواهد شد که یکی از این پرداخت‌ها پیش از عید انجام می‌شود.»
هرچند هنوز جزئیات مهم و تعیین‌کننده طرح کالابرگ دولت چهاردهم از جمله نوع کالاها، قیمت آن‌ها و تفاوت قیمت با بازار، کیفیت کالاهای عرضه شده، مقدار توزیع و مکان‌های عرضه و سطح دسترسی مردم اعلام نشده اما حسین حبیبی در مقام یک فعال کارگری معتقد است: «بهتر است دولت در طراحی و اجرا، نظر کارشناسان و کاربلدان را جویا شود. موفقیت در چنین طرح‌هایی اصولاً چندان ساده نیست و باید مؤلفه‌های بسیاری در نظر گرفته شود.»
اخیراً، طرح کالابرگ دو مرحله‌ای با هدف کمک به مردم در تأمین نیازهای روزمره در دستور کار دولت قرار گرفته است. کالابرگ طرحی‌ است که در دولت سیزدهم، به‌عنوان مکمل یارانه و با هدف تأمین نیازهای اساسی زندگی دهک‌های فرودست، به اجرا درآمد و اکنون بعد از یک وقفه حدوداً یک‌ساله، دوباره از سر گرفته شده است.
بیست‌وششم بهمن‌ماه، احمد میدری وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، در حاشیه جلسه هیئت دولت و در جمع خبرنگاران اعلام کرد که بودجه دوره‌های مختلف کالابرگ‌ که قرار است تا پایان سال به مردم ارائه شود، در مصوبه هیئت دولت تعیین خواهد شد و این کالابرگ به هفت دهک از جمعیت کشور اختصاص می‌یابد.

جزئیات کالابرگ و مبالغ آن
ظاهراً قرار است کالابرگ الکترونیک در دو مرحله، یکی برای عید نوروز و دیگری برای ماه مبارک رمضان، به مشمولان متعلق به هفت دهک پایین درآمدی پرداخت شود. وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی در ارتباط با جزئیات این پرداخت و مبلغ دقیق آن، گفت: «به سه دهک نخست، هر فرد ۵۰۰ هزار تومان و به سایر دهک‌ها ۳۵۰ هزار تومان در دو نوبت پرداخت خواهد شد که یکی از این پرداخت‌ها پیش از عید انجام می‌شود. بنابراین یک خانواده چهار نفره در سه دهک اول ۲۰ میلیون ریال در قالب کالابرگ رمضان ۱۴۰۴ دریافت خواهد گرفت.»
او همچنین در پاسخ به پرسش درباره گزارش‌هایی مبنی بر کمبود منابع در اعتبارات هدفمندی یارانه‌ها، بیان کرد که بررسی این موضوع بر عهده سازمان برنامه و بودجه است.
بر اساس اعلام دولت، توزیع کالابرگ الکترونیکی در دو نوبت انجام خواهد شد؛ مرحله نخست پیش از نوروز به حساب مشمولان واریز می‌شود تا خانوارها بتوانند مایحتاج ضروری خود را برای سال جدید تهیه کنند. مرحله دوم نیز هم‌زمان با آغاز ماه رمضان اجرا خواهد شد.
به این ترتیب، یک خانواده چهار نفره متعلق به سه دهک اول، دو میلیون تومان شب عید و دو میلیون تومان دیگر به مناسبت ماه مبارک رمضان به‌عنوان کالابرگ یا همان اعتبار برای خرید یک‌سری اقلام اساسی زندگی دریافت خواهد کرد. این خانواده در مجموع چهار میلیون تومان اعتبار رایگان برای خرید کالاهای اساسی خواهد داشت. برای خانواده‌های متعلق به چهار دهک درآمدی بالاتر، این رقم کمتر است. یک خانواده چهار نفره متعلق به این دهک‌ها، در هر مرحله یک میلیون و ۴۰۰ هزار تومان اعتبار کالابرگی دریافت خواهد کرد که در مجموع آنچه در دو نوبت به حساب اعتباری این خانواده افزوده می‌شود، ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان بابت خرید اقلام ضروری ا‌ست.
تاریخ دقیق پرداخت کالابرگ الکترونیک هنوز مشخص نشده، اما این احتمال وجود دارد که تاریخ هر دو دوره پرداخت، نزدیک به هم و حول‌و‌حوش عید نوروز باشد. به گفته فاطمه مهاجرانی، با دستور رئیس‌جمهور، تمرکز تیم اقتصادی دولت بر بازار و ارائه کالابرگ در دو نوبت تا شب عید قرار دارد. سخنگوی دولت هدف از اجرای این طرح را حمایت از طبقه محروم جامعه عنوان کرده است. او مبلغ اختصاص داده شده برای طرح ارائه کالابرگ را ۱۵ همت (هزار میلیارد تومان) اعلام کرده است.
سازمان برنامه و بودجه موظف به تأمین اعتبار برای پرداخت این یارانه غیرنقدی ا‌ست و باید این اعتبار تا قبل از پایان سال فراهم شود.
تعریف کالابرگ و دایره شمول آن
کالابرگ الکترونیک، یک یارانه علی‌حده است که رئیس‌جمهور دستور پرداخت آن را داده و علاوه بر یارانه نقدی به مشمولان پرداخت می‌شود. البته امکان برداشت نقدی آن وجود ندارد؛ به این معنا که خانواده‌های مشمول نمی‌توانند کالابرگ اختصاص یافته را به پول نقد تبدیل کنند.
کالابرگ الکترونیک برای خرید یک‌سری از اقلام اساسی (چیزی حدود ۱۵ قلم) طراحی شده و امکان خرید اقلام خوراکی مثل گوشت، مرغ، روغن، برنج، لبنیات و حبوبات را فراهم می‌کند. هدف از اجرای کالابرگ، جبران افزایش قیمت کالاهای اساسی از طریق یارانه‌های غیرنقدی است و قرار است از سقوط قدرت خرید مزدبگیران و خالی شدن سبدهای خرید آن‌ها از کالاهای اساسی مورد نیاز خانواده به‌خصوص در حوزه خوراکی‌ها جلوگیری کند. 
خانواده‌هایی که به دلیل گرانی قادر به تأمین نیازهای اساسی سفره‌ها نیستند، برای خرید از یک‌سری مراکز فروشگاهی اعتبار یارانه‌ای دریافت می‌کنند و می‌توانند بخشی از نیازهای خوراکی خود را از این طریق تأمین کنند.

مزایا و کمبودهای طرح کالابرگ
به گفته حبیبی، دو مرحله کالابرگ الکترونیک قاعدتاً نمی‌تواند کمبودهای معیشتی دهک‌های فرودست را به شیوه‌ای پایدار برطرف سازد اما به هر حال در آستانه نوروز، گامی در جهت بهبود نسبی اوضاع است.
او، در عین حال، مبلغ دو میلیون تومانی کالابرگ برای یک خانواده متوسط متعلق به دهک‌های فرودست را ناکافی دانست و تأکید کرد: «دو برابر شدن این مبلغ از طریق دو بار پرداخت کالابرگ، بازهم نیازهای یک خانواده چهار نفره را در شب عید تأمین نمی‌کند. افزایش قیمت‌ها، به‌خصوص در حیطه اقلام خوراکی، نرخ سبد خوراکی‌های خانوار را افزایش داده است.»
عضو هیئت‌مدیره کانون عالی شوراهای اسلامی کار کشور بیان کرد: «یکی از عوامل موفقیت طرح‌هایی مانند کوپن یا کالابرگ الکترونیک، استمرار آن به موازات کنترل تورم و تلاش برای بهبود درآمد طبقات متوسط مردم است. بنابراین نباید به دوبار پرداخت اکتفا کنند و بایستی این طرح در سال آینده نیز تداوم داشته باشد. عامل بعدی موفقیت، واقعی‌سازی مبالغ و گسترش حیطه آن است. دولت باید به کمک خانواده‌هایی بیاید که زیر خط فقر زندگی می‌کنند و با درآمد ناچیزی که دارند، قادر به تأمین مایحتاج اولیه یک زندگی ساده نیستند.»
هدف طرح کالابرگ، پررنگ کردن سفره‌های مردم در شب عید است، اما اینکه تا چه اندازه در رسیدن به این هدف موفق باشد، بستگی به مؤلفه‌های کلان اقتصاد و شیوه و استمرار پرداخت دارد. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، در ارتباط با طرح کالابرگ الکترونیک تأکید کرد: «اجرای این برنامه برای دهک‌های پایین جامعه ضروری است.» محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور نیز، طی سخنان خود در روز ۲۲ بهمن ۱۴۰۳، درباره بسته‌های معیشتی دولت در آستانه نوروز، گفت: «در راستای توجه به معیشت مردم، غیر از کارهای اساسی که صورت می‌گیرد، ان‌شاءالله در طول هفته‌های آینده با اهدای بسته‌های معیشتی سعی می‌کنیم، در آستانه ماه مبارک رمضان و نوروز، سفره مردم را یک مقدار پررنگ کنیم.»

فراز و فرود کالابرگ
ابتکار طرح کالابرگ الکترونیک به دولت سیزدهم برمی‌گردد. این طرح از خردادماه سال ۱۴۰۲ کلید خورد و حدود یک‌سال ادامه داشت. اجرای کالابرگ الکترونیک از اردیبهشت‌ماه سال ۱۴۰۳ متوقف شد و حالا به نظر می‌رسد بعد از وقفه‌ای یک‌ساله و با توجه به افزایش اخیر نرخ ارز و دلار و تأثیر مستقیم یا غیرمستقیم آن بر قیمت کالاهای اساسی مورد نیاز خانوار، احیای مجدد آن در دستور کار دولت قرار گرفته است.
سابقه اجرای کالابرگ در دولت سیزدهم چندان کارنامه موفقی را نشان نمی‌دهد. دولت سیزدهم، تابستان پارسال، طرحی تحت‌عنوان یارانه تشویقی روی کار آورد تا در قالب طرح کالابرگ الکترونیک رقمی به حساب سرپرستان خانوار حاضر در دهک اول تا سوم اضافه شود. در ادامه دایره مشمولان طرح گسترده‌تر شد. طرح کالابرگ در قدم بعدی شامل چهار دهک دیگر شد تا در مجموع به نیازهای تمام افراد حاضر در دهک اول تا هفتم جامه عمل بپوشد. زمستان سال گذشته طرح فجرانه کالابرگ الکترونیک رسماً کلید خورد و تا چهارماه ادامه داشت، ولی اردیبهشت‌ماه سال ۱۴۰۳ این طرح کاملاً متوقف شد.
رقم کالابرگ الکترونیک در سال ۱۴۰۲ به‌ازای هر نفر ۲۰۰ هزار تومان تعیین شده بود. یکی از دلایل عدم موفقیت، همین رقم پایین بود که حالا در دولت چهاردهم، این رقم رشد ۱.۵ برابری برای چهار دهک درآمدی، و دو برابری برای سه دهک زیرین هرم درآمدی پیدا کرده است.
از سوی دیگر، مشمولان از شیوه‌های اجرایی کار چندان خشنود نبودند. دایره شمول کالایی کالابرگ محدود بود و فروشگاه‌های محل قرارداد نیز چندان گسترده و در دسترس نبودند. مشروط بودن یارانه تشویقی یکی دیگر از نکات منفی طرح بود. آن زمان، شرط استفاده از کالابرگ الکترونیکی این بود که اگر هر فرد مشمول ۲۰۰ هزارتومان از مبلغ یارانه ماهانه را از میان ۱۱ قلم کالای اساسی خریداری می‌کرد، ۱۲۰ هزار تومان اعتبار مضاعف یا همان یارانه تشویقی دریافت می‌کرد، اما در قدم بعدی و هم‌زمان با اجرای طرح فجرانه، شرط خرید ۲۰۰ هزار تومانی از میان برداشته شد و کالابرگ غیرمشروط آغاز شد. هرچند هنوز اطلاعات و جزئیات دقیق از چند و چون اجرایی شدن کالابرگ الکترونیک در دولت چهاردهم منتشر نشده، اما یکی از توقعات این است که پرداخت اعتبار کالابرگ مشروط نباشد و نگاه حذفی و گزینشی از میان برداشته شود.

نگاه کارگران و کارفرمایان به کالابرگ
محسن باقری، نماینده کارگران در مذاکرات مزدی شورای‌عالی کار، با تأکید بر نواقص اجرای کالابرگ در دولت سیزدهم، به آتیه ‌نو گفت: «برای نیل به موفقیت و اهداف بنیادین طرح، باید نواقص گذشته با دقت برطرف شود. اجرای طرح و شیوه این اجرا اهمیت بسیار دارد. دایره توان خرید کالابرگ باید آن‌چنان گسترده و مکفی باشد که مشمولان بتوانند هر بخش دلخواه از کمبودهای اساسی زندگی را با آن جبران کنند.»
به گفته باقری، کالابرگ الکترونیک با احراز شرایطی می‌تواند بخشی از عقب‌ماندگی معیشت کارگران به‌خصوص حداقل‌بگیران را برطرف سازد، منتها به این شرط که به‌عنوان یک راهکار پایدار، استمرار داشته باشد و بخشی از کمبودهای دستمزد ماهانه را جبران کند.
کارفرمایان نیز از طرح‌های جبران دستمزد مانند یارانه نقدی و کالابرگ استقبال می‌‌کنند و آن را حسب وظیفه حاکمیتی دولت می‌دانند. اصغر آهنی‌ها، نماینده قانونی و رسمی کارفرمایان در شورای‌عالی کار در این رابطه  گفت: «دولت‌ها نتوانسته‌اند تورم را مهار یا کنترل کنند، لذا فاصله دستمزد کارگران و سبد هزینه‌های زندگی عمیق شده است. افزایش دستمزد هم قادر به پوشش این فاصله نیست، چراکه اکثریت کارفرمایان که متعلق به کارگاه‌های کوچک و متوسط کشور هستند، توان پرداخت ندارند و با افزایش ناگهانی دستمزد بیش از حد مشخصی، مجبور به تعدیل نیروها می‌شوند.»
او افزود: «در این شرایط، وظیفه دولت است که به میدان بیاید و بخشی از عقب‌ماندگی دستمزد را با یارانه‌پردازی جبران کند. این یارانه می‌تواند نقدی باشد یا اعتباری و در قالب کوپن یا کالابرگ باشد. در هر حال، یارانه باید برقرار باشد و کاستی‌های دستمزد را تا اندازه‌ای برطرف کند.»
او تأکید می‌کند که بدون حمایت دولت در زمینه‌هایی مانند تأمین نیازهای خوراکی، تأمین مسکن، درمان و آموزش، کارگران حداقل‌بگیر قادر به گذران زندگی و فراهم کردن نیازهای خانواده نیستند.

شروط موفقیت
سؤالی که در این بین مطرح می‌شود، این است که آیا در دولت چهاردهم کاستی‌های طرح کالابرگ دولت قبلی مرتفع می‌شود و می‌توان به موفقیت نسبی این طرح امید بست؟ روشن است که موفقیت طرح مذکور، قبل از هر چیز، به تأمین اعتبار (که ظاهراً قرار است از صندوق توسعه ملی برداشت شود) و استمرار (که فعلاً قرار است دو نوبت پیاپی اجرایی شود) بستگی دارد اما افزایش انتخاب‌های خرید، بالا بردن گستره فروشگاه‌های توزیعی یا به عبارتی فراهم کردن دسترسی آسان و تأمین زیرساخت‌های فناورانه نیز پیش‌شرط‌های اساسی برای موفقیت این طرح محسوب می‌شوند. 
حبیبی  یادآور شد: «مهم‌ترین چیز این است که هدف غایی طرح یعنی تأمین نیازهای خوراکی خانوارهای کم‌درآمد با اعتبار کالابرگ محقق شود. کالاها باید به‌گونه‌ای عرضه شوند که واقعاً مورد نیاز خانواده‌ها باشند و بخشی از مشکلات معیشتی آن‌ها را رفع کنند.»
در مردادماه سال گذشته، صولت مرتضوی وزیر وقت تعاون، کار و رفاه اجتماعی بیان کرد: «آن استقبالی که مورد انتظار ما بود، از سوی مردم محقق نشد.» در پاسخ به این پرسش که بعد از گذشت ماه‌ها از اجرای طرح کالابرگ الکترونیکی، و حتی اعمال مشوق‌های دولت برای یارانه‌بگیران با افزایش رقم یارانه‌ها، چرا گزارش‌ها نشان می‌دهد که مردم استقبال آن‌چنانی از این طرح نداشتند، و آیا فکر می‌کنید طرح کالابرگ شکست خورده،  یا دلیل عدم استقبال مردم چه بوده است، اظهار داشت: «این طرح بالاخره تازه به تازه و نو به نو می‌شود.»
حالا انتظار داریم در دولت چهاردهم، طرح کالابرگ «تازه به تازه و نوبه نو» شده باشد، و دیگر شاهد ضعف‌ها و کاستی‌های سابق نباشیم، مردم بتوانند از منافع آن برخوردار شوند و مشمولان آن حداکثر استفاده را ببرند.
ارسال دیدگاه
ضمیمه
ضمیمه