شرایط نابهسامان سالمندان در افغانستان
بازنشستگی در سرزمین بحرانزده
حامد رسولی
نام افغانستان، در قعر جدول کشورهایی قرار دارد که در آن بازنشستگان و سالمندان میتوانند در شرایط استاندارد زندگی کنند. پس از دههها جنگ و ویرانشدن زیرساختهای این کشور، چنین جایگاهی، دور از ذهن نیست. گزارش صندوق جمعیت سازمان ملل متحد، نشان میدهد که افغانستان در بین ۹۱ کشور، بدترین کشور برای زندگی کهنسالان است. در این گزارش، معیارهایی چون میزان درآمد، وضعیت شغلی، بهداشتی، آموزش و حمایتهای قانونی در نظر گرفته شده و سوئد، مقام اول را به دست آورده است.
در این گزارش آمده درحالیکه تا سال ۲۰۵۰، شمار کسانی که سنشان به ۶۰ یا بالاتر از آن میرسد، یکپنجم جمعیت جهان را تشکیل خواهند داد، اما اطلاعات در مورد وضعیت کهنسالان، هنوز کم است. نکته قابلتوجه در گزارش این است که باوجود اینکه جهان به سوی پیرشدن پیش میرود، جمعیت افغانستان هنوز جوان است و تقریبا نیمی از آن را افراد زیر پانزدهسال تشکیل میدهند. یکی از آخرین سرشماریهای اداره احصائیه مرکزی افغانستان نشان میدهد که در افغانستان 4/1 میلیون نفر با سن بیش از شصتسال زندگی میکنند؛ یعنی تنها ششدرصد تمام جمعیت این کشور، کهنسال هستند. که ۴۲ درصد آنها را زنان تشکیل میدهند.
برخی مقامات در داخل افغانستان میگویند که شرایط سالمندان در این کشور، در مقایسه با دیگر کشورها تا حدودی متفاوت است؛ زیرا در این کشور، نهاد خانواده اهمیت بسیار زیادی دارد و خانوادهها ترجیح میدهند خودشان از افراد سالمند خانواده نگهداری کنند. البته با توجه به شرایط اقتصادی اغلب خانوادهها، پرداخت هزینههای زندگی، بسیار دشوار است. سخنگوی وزارت کار و امور اجتماعی این کشور میگوید که اکنون در افغانستان، چهار مرکز در شهرهای کابل، قندهار، جلالآباد و هرات، برای نگهداری از کهنسالان وجود دارد، اما تنها شمار کمی از معلولان سالمند، در آنها زندگی میکنند. او تایید میکند که حمایتهای فعلی دولت از کهنسالان به طور مشخص، به همین چهار مرکز محدود است. خبرگزاری بیبیسی در این زمینه مینویسد: «افغانستان، یکی از کشورهایی است که بیشتر جمعیت آن، جوان است. بر اساس گزارش اداره احصائیه (مرکز آمار) جمعیت تخمینی این کشور، ۲۷ میلیون و پانصد هزار نفر است. از این میان، بیش از ۱۱ میلیون نفر زیر سن ۱۵ سال قرار دارند. از سوی دیگر، تعداد دقیق جمعیت مسن که توانایی کار را ندارند، مشخص نیست. همچنین با وجود اینکه تعداد افرادی که تحتپوشش سیستم بازنشستگی هستند، چندان زیاد نیست، دولت توانایی پرداخت بهموقع حقوق و تامین خدمات موردنیاز را ندارد.» بازنشستگان، اغلب از کمبودن حقوق دریافتی خود شکایت دارند. برخی از آنها بین 3 تا 4 هزار افغانی دریافت میکنند که مبلغی حدود 70 دلار در ماه است. در مقابل، برخی بازنشستگان نیز معتقدند در مقایسه با گذشته، شرایط بهتر شده و آسانتر میتوان حقوق بازنشستگی را دریافت کرد. آنها میگویند در گذشته باید ماهها زمان میگذشت تا یکنفر بتواند حقوق بازنشستگی خود را دریافت کند.
شرایط بازنشستگی
در افغانستان، افرادی دارای شرایط بازنشستگی هستند که 65 سال را پشت سر گذاشته باشند و 40 سال سابقه خدمات داشته باشند. البته بازنشستگی داوطلبانه، مرگ، ناپدیدشدن، معلولیت، بیماری مزمن و انفصال از خدمت نیز در فهرست مواردی هستند که طبق آنها میتوان درخواست دریافت حقوق بازنشستگی را مطرح کرد. مقامات میگویند حدود 150 هزار نفر در سیستم بازنشستگی افغانستان ثبت شدهاند، که تنها امکان پرداخت به 100 هزار نفر از آنها وجود دارد. پس از ثبتنام افراد در سیستم بازنشستگی، برای آنها حساب بانکی افتتاح میشود تا از طریق آن، حقوق خود را دریافت کنند. در ضمن تلاشهایی در جریان است تا خدمات آنلاین نیز برای بازنشستگان فراهم شود. با این همه، بازنشستگان باید هر دوسال یکبار، برای ادامه دریافت مزایا، هویت خود را اثبات کنند. کارشناسان میگویند به دلیل شرایط اقتصادی وخیم افغانستان، دولت نمیتواند تمامی تعهدات خود را نسبت به بازنشستگان انجام دهد.
کمکهای بانک جهانی
این در حالی است که نهادهای بینالمللی -از جمله بانک جهانی- میلیونها دلار کمک مالی در اختیار افغانستان قرار میدهند تا ضمن بهبود سیستم بازنشستگی، از قشر فقیر نیز حمایت کند. منتقدان میگویند بانک جهانی، درحالی به سیستم بازنشستگی افغانستان کمک کرده است، که بهجز کارمندان دولت، برای دیگران در این کشور، اصلا سیستم بازنشستگی وجود ندارد. به گفته آنها، در افغانستان، صندوق بازنشستگی عمومی وجود ندارد و تنها کارمندان دولت، شامل سیستم بازنشستگی میشوند که البته آن هم نامنظم و اندک است. سیفالدین سیحون، استاد اقتصاد، میگوید کارمندان دولت، بعد از سپریکردن مدت معین، در سن شصتوپنج سالگی، وارد بازنشستگی میشوند. ولی حقوق اجتماعی این قشر، بسیار اندک و ناچیز است. خارج از این گروه، دیگران یعنی همه کسانی که در بازار آزاد کار میکنند و یا در شرکتهای خصوصی کارمند هستند، هیچ حق بازنشستگیای ندارند. به بیان دیگر، حکومت افغانستان، برنامهای برای ایجاد صندوق بازنشستگی عمومی ندارد، و در این مورد، افغانستان شاید عقبماندهترین کشور در جهان باشد.
با این حال، بانک جهانی میگوید بهبود سیستم پرداخت حقوق بازنشستگان و ایجاد مصونیت افراد آسیبپذیر، هدف اصلی برنامه این نهاد بینالمللی برای افغانستان محسوب میشود که از سال ۲۰۰۹ آغاز شده است. این بانک تاکید کرده که وقتی این برنامه شروع شد، ساختار اداری اداره بازنشستگی در افغانستان، نیازمند بازسازی بود و کارمندان این بخش، نیاز به آموزش داشتند. مسئولان بانک جهانی میگویند حمایت از افراد و خانوادههای فقیر، از دیگر اهداف این برنامه است و هزاران خانواده فقیر، تاکنون از این برنامهها سود بردهاند. براساس گفتههای مسئولان این بانک، با کمک آنها به وزارت کار و امور اجتماعی افغانستان، وضعیت سیستم بازنشستگی افغانستان، بهبود پیدا کرده و ساختارها نیز در این بخش، بازسازی و مدرن شده است. کمکهای جدید نیز قرار است برای بازسازی سیستم اطلاعات ریاست تقاعد، اصلاحات اداری، کمک به خانوادههای فقیر و ایجاد ظرفیت در وزارت کار و امور اجتماعی افغانستان، مصرف شود.