هــاری بیماری عفونی مشترک انسان و حیوان
هاری نوعی بیماری عفونی مشترک بین انسان و حیوان است که بر سیستم عصب مرکزی پستانداران اثر میگذارد و باعث التهاب حاد مغزی و مرگ میشود. آخرین بررسیهای سازمان بهداشت جهانی نشان میدهد که این بیماری سالانه باعث مرگ 59هزار انسان در بیش از 150 کشور میشود که 95 درصد موارد در آفریقا و آسیا رخ میدهد. به همین خاطر این سازمان توجه جدی به بیماری هاری را در دستور کار خود قرار داده است. چندی قبل محمد دادرس، رئیس اداره مراقبت مرکز مدیریت بیماریهای واگیر وزارت بهداشت، درمان و آموزش پرشکی از تزریق ۲۳۶۷ مورد تزریق واکسن هاری توسط دانشگاههای علوم پزشکی کشور از ابتدای طرح سلامت نوروزی خبر داده بود. در صورت ابتلای انسان به هاری، بیماری صددرصد کشنده خواهد بود، اما خوشبختانه با وجود کشندگی بالای این بیماری در صورت انجام تمام مراحل پیشگیری و درمان مانند شستوشوی صحیح و تزریق واکسن و سِرُم ضدهاری بهموقع میتوان از مرگ بر اثر ابتلا به آن پیشگیری کرد.
بیتا مهدوی روزنامه نگار
دکتر هوشنگ فرحی، متخصص بیماریهای عفونی و طب گرمسیری در مورد بیماری هاری و راههای سرایت آن به «آتیهنو» میگوید: «هاری یک آنسفالیت (اختلال عملکرد مغز) حاد کشنده است که بهعنوان یکی از مهمترین مشکلات بهداشت عمومی در بعضی مناطق دنیا ازجمله کشورهای منطقه شرق مدیترانه محسوب میشود. این بیماری از طريق مخاط آلوده به انسان و حيوانهاي ديگر منتقل ميشود. سگها بیشتر درگیر این بیماری میشوند که معمولاً از طريق ليسيدن لب، چشم و بيني این بيماري را به دیگران منتقل میکنند. در دوره نهفتگی بیماری ویروس در اعصاب جای میگیرد تا به مغز برسد. این روند حداقل 10 روز طول میکشد، اما بهندرت ممکن است تا یکسال بعد نیز بروز کند. عفونت بیماری هاری در مغز و نخاع التهاب ایجاد میکند و به آنسفالوپاتی و سرانجام مرگ منتهی میشود. سرايت این بيماري از راه گازگرفتگی توسط حيوان هار است. ویروس هاری از خراش سطح پوست یا مخاطها (چشم، دهان) وارد بدن میشود و به وسیله اعصاب محیطی به سیستم اعصاب مرکزی میرسد و در آنجا تکثیر مییابد. سپس از راه اعصاب به سایر بافتهای بدن میرسد و علائم بیماری بروز پیدا میکند.
بهطور کلی راههای سرایت این بیماری عبارتاند از:
پوست: بیماری هاری از راه کوچکترين خراش يا زخم در پوست منتقل ميشود.
نسوج مخاطي: این ويروس از طريق مخاط آلوده به انسان و حيوانهاي ديگر منتقل ميشود. بنابراين، سگها و گربههاي به ظاهر سالم که در اواخر دوره نهفتگي بيماري هاري هستند و هنوز علائم باليني هاري در آنها ظاهر نشده، با ليسيدن لب، چشم و بيني انسان بيماري هاري را انتقال ميدهند.
تنفس: سرايت هاري از راه تنفس، بهويژه در غارهاي محل زندگي خفاشهاي آلوده، امکانپذير است.
وسايل آلوده: ويروس هاري بسيار حساس است و در مقابل نور و خشکي به سرعت از بين ميرود. بنابراين هاري فقط در موارد استثنايي از وسايل آلوده منتقل ميشود.»
او در مورد سرایت هاری از حیوان آلوده میافزاید: «گازگرفتگی توسط حیوان آلوده به ویروس هاری شایعترین راه ابتلاست. ویروس از راه بزاق حیوان بیمار بر اثر گازگرفتگی به بدن انسان یا حیوان دیگر انتقال مییابد. حیواناتی مانند خفاش، راکون، روباه، راسو، گربه و سگهای ولگرد مستعدترین حیوانات برای انتقال ویروس هاری هستند.»
علائم هاری در انسان و حیوان
این متخصص بیماریهای عفونی و طب گرمسیری در مورد علائم اولیه این بیماری اضافه میکند: «در ابتدا بیمار دچار سرفه، خستگی، تب، سردرد، بدن درد، سوزش در محل گازگرفتگی، کاهش اشتها، احساس تهوع، درد عضلانی و گلو درد میشود. معمولاً فردی که توسط حیوان هار گاز گرفته شده، به صدا و نور بسیار حساس میشود و در مرحله نهایی بیماری هاری ویروس سیستم عصبی مرکزی فرد را آلوده میکند. در این نقطه فرد دچار علائمی مانند اضطراب، رفتارهای خشونتآمیز، توهم و افسردگی، ترس از آب، مشکل در صحبت کردن و تکلم، ناتوانی در بلع، فلج شدن فک، حرکت غیرطبیعی عضله دیافراگم، دوبینی، ایست قلبی، مشکلات تنفسی و در نهایت مرگ میشود.
علائم هاری در سگها به این شکل است که حیوان حالت تهاجمی به خود میگیرد و تمایل شدیدی به گازگرفتن اشیا، حیوانات و انسان ازجمله صاحب خود نشان میدهد و اغلب خود را نیز گاز میگیرد و زخمهای شدیدی در بدن خود ایجاد میکند. علائم هاری در سگ و گرگ شامل حالت تهاجمی بیش از اندازه و ترشح شدید بزاق است. در این حالت حیوان در کمتر از یک هفته از بین میرود. بز و گوسفند هار معمولاً جمجمه خود را به دیوار فشار میدهند و گاوها ظرف غذای خود را گاز میگیرند. شتر در صورت ابتلا به هاری بیش از حد خمیازه میکشد. روباه و گربه پس از ابتلا خودشان را لوس میکنند و به سمت نوازش تمایل دارند، اما گاز میگیرند.»
انواع هاری
فرحی در مورد انواع هاری توضیح میدهد: «بیماری هاری به دو دسته هاری خشمگین و فلجی تقسیم میشود. در هاری خشمگین بیمار بیشفعال و تحریکپذیر میشود و معمولاً رفتارهای هیجانی از خودش نشان میدهد. در هاری فلجی فرد به آرامی فلج شده و به کما میرود و در نهایت جان خود را از دست میدهد.»
پیشگیری
این متخصص در مورد راههای پیشگیری از هاری اضافه میکند: «واکسیناسیون بعد از وقوع حیوانگزیدگی مهمترین راه برای پیشگیری از وقوع هاری است. تأخیر برای دریافت واکسن ضدهاری خطر ابتلا را افزایش میدهد. فردی که مورد گازگرفتگی حیوان هار قرار میگیرد، باید بلافاصله توسط پزشک معاینه و درمان نیز با فوریت آغاز شود تا خطر پیشرفت بیماری کاهش یابد. اقداماتی که باید در صورت گازگرفتگی انجام شود، از بین بردن و خارج کردن ویروس هاری از محل زخم با آب تمیز و صابون و ضدعفونی زخم با الکل ممکن است و در حین مراحل شستوشوی زخم باید مراقب بود که خود عملیات شستوشو موجب پخش ویروس به اطراف و سایر افراد نشود. زخم گازگرفتگی نباید بخیه شود؛ در صورتی که انجام بخیه قطعاً از نظر پزشکی لازم باشد، باید این کار تا چند روز به تعویق بیفتد یا با تمهیدات خاصی انجام گیرد. تزریق واکسن ضدهاری و ضدکزاز از مواردی است که بهمنظور پیشگیری و درمان هاری انجام میشود. در دامهای اهلی مانند گاو و گوسفند و... نیز مواردی از هاری با علائم زمینگیری دیده شده که میتواند منجر به ایجاد گزش، خراش و انتقال بیماری شود. از اینرو افرادی مانند دامداران که در تماس همیشگی با حیوانات و مستعد آلودگی به ویروس هستند باید در برابر این بیماری واکسینه شوند. همچنین باید سالانه آزمایش خون بدهند تا مشخص شود نیاز به تجدید واکسن در موعد زودتر دارند یا خیر. در صورتی که حیوان دارای علائم مشکوک به هاری بود تحت هیچ شرایطی به حیوان نزدیک نشوید و به مسئولان دامپزشکی اطلاع دهید.»
بهطور کلی راههای سرایت این بیماری عبارتاند از:
پوست: بیماری هاری از راه کوچکترين خراش يا زخم در پوست منتقل ميشود.
نسوج مخاطي: این ويروس از طريق مخاط آلوده به انسان و حيوانهاي ديگر منتقل ميشود. بنابراين، سگها و گربههاي به ظاهر سالم که در اواخر دوره نهفتگي بيماري هاري هستند و هنوز علائم باليني هاري در آنها ظاهر نشده، با ليسيدن لب، چشم و بيني انسان بيماري هاري را انتقال ميدهند.
تنفس: سرايت هاري از راه تنفس، بهويژه در غارهاي محل زندگي خفاشهاي آلوده، امکانپذير است.
وسايل آلوده: ويروس هاري بسيار حساس است و در مقابل نور و خشکي به سرعت از بين ميرود. بنابراين هاري فقط در موارد استثنايي از وسايل آلوده منتقل ميشود.»
او در مورد سرایت هاری از حیوان آلوده میافزاید: «گازگرفتگی توسط حیوان آلوده به ویروس هاری شایعترین راه ابتلاست. ویروس از راه بزاق حیوان بیمار بر اثر گازگرفتگی به بدن انسان یا حیوان دیگر انتقال مییابد. حیواناتی مانند خفاش، راکون، روباه، راسو، گربه و سگهای ولگرد مستعدترین حیوانات برای انتقال ویروس هاری هستند.»
علائم هاری در انسان و حیوان
این متخصص بیماریهای عفونی و طب گرمسیری در مورد علائم اولیه این بیماری اضافه میکند: «در ابتدا بیمار دچار سرفه، خستگی، تب، سردرد، بدن درد، سوزش در محل گازگرفتگی، کاهش اشتها، احساس تهوع، درد عضلانی و گلو درد میشود. معمولاً فردی که توسط حیوان هار گاز گرفته شده، به صدا و نور بسیار حساس میشود و در مرحله نهایی بیماری هاری ویروس سیستم عصبی مرکزی فرد را آلوده میکند. در این نقطه فرد دچار علائمی مانند اضطراب، رفتارهای خشونتآمیز، توهم و افسردگی، ترس از آب، مشکل در صحبت کردن و تکلم، ناتوانی در بلع، فلج شدن فک، حرکت غیرطبیعی عضله دیافراگم، دوبینی، ایست قلبی، مشکلات تنفسی و در نهایت مرگ میشود.
علائم هاری در سگها به این شکل است که حیوان حالت تهاجمی به خود میگیرد و تمایل شدیدی به گازگرفتن اشیا، حیوانات و انسان ازجمله صاحب خود نشان میدهد و اغلب خود را نیز گاز میگیرد و زخمهای شدیدی در بدن خود ایجاد میکند. علائم هاری در سگ و گرگ شامل حالت تهاجمی بیش از اندازه و ترشح شدید بزاق است. در این حالت حیوان در کمتر از یک هفته از بین میرود. بز و گوسفند هار معمولاً جمجمه خود را به دیوار فشار میدهند و گاوها ظرف غذای خود را گاز میگیرند. شتر در صورت ابتلا به هاری بیش از حد خمیازه میکشد. روباه و گربه پس از ابتلا خودشان را لوس میکنند و به سمت نوازش تمایل دارند، اما گاز میگیرند.»
انواع هاری
فرحی در مورد انواع هاری توضیح میدهد: «بیماری هاری به دو دسته هاری خشمگین و فلجی تقسیم میشود. در هاری خشمگین بیمار بیشفعال و تحریکپذیر میشود و معمولاً رفتارهای هیجانی از خودش نشان میدهد. در هاری فلجی فرد به آرامی فلج شده و به کما میرود و در نهایت جان خود را از دست میدهد.»
پیشگیری
این متخصص در مورد راههای پیشگیری از هاری اضافه میکند: «واکسیناسیون بعد از وقوع حیوانگزیدگی مهمترین راه برای پیشگیری از وقوع هاری است. تأخیر برای دریافت واکسن ضدهاری خطر ابتلا را افزایش میدهد. فردی که مورد گازگرفتگی حیوان هار قرار میگیرد، باید بلافاصله توسط پزشک معاینه و درمان نیز با فوریت آغاز شود تا خطر پیشرفت بیماری کاهش یابد. اقداماتی که باید در صورت گازگرفتگی انجام شود، از بین بردن و خارج کردن ویروس هاری از محل زخم با آب تمیز و صابون و ضدعفونی زخم با الکل ممکن است و در حین مراحل شستوشوی زخم باید مراقب بود که خود عملیات شستوشو موجب پخش ویروس به اطراف و سایر افراد نشود. زخم گازگرفتگی نباید بخیه شود؛ در صورتی که انجام بخیه قطعاً از نظر پزشکی لازم باشد، باید این کار تا چند روز به تعویق بیفتد یا با تمهیدات خاصی انجام گیرد. تزریق واکسن ضدهاری و ضدکزاز از مواردی است که بهمنظور پیشگیری و درمان هاری انجام میشود. در دامهای اهلی مانند گاو و گوسفند و... نیز مواردی از هاری با علائم زمینگیری دیده شده که میتواند منجر به ایجاد گزش، خراش و انتقال بیماری شود. از اینرو افرادی مانند دامداران که در تماس همیشگی با حیوانات و مستعد آلودگی به ویروس هستند باید در برابر این بیماری واکسینه شوند. همچنین باید سالانه آزمایش خون بدهند تا مشخص شود نیاز به تجدید واکسن در موعد زودتر دارند یا خیر. در صورتی که حیوان دارای علائم مشکوک به هاری بود تحت هیچ شرایطی به حیوان نزدیک نشوید و به مسئولان دامپزشکی اطلاع دهید.»