اقتصاد دیجیتال و مسیر توسعه
نیما نامداری کارشناس اقتصادی
اقتصاد دیجیتال به معنای استفاده از هر نوع فناوری دیجیتال در حوزه کسبوکارهاست. استفاده و کاربرد اقتصاد دیجیتال به سه دسته تقسیم میشود؛ دسته اول تحول در کسبوکارهای سنتی، دسته دوم ایجاد شیوهها و حوزههای جدید کسبوکار که در گذشته وجود نداشتهاند و دسته سوم کسبوکارهای کوچک، محلی و خانوادگی که بهواسطه عصر دیجیتال معنای جدیدی پیدا کردهاند و میتوان به آن اقتصاد غیررسمی دیجیتال نیز گفت. برای اندازهگیری سهم اقتصاد دیجیتال در تولید ناخالص داخلی و اقتصاد کشور باید مشخص کرد که کدام دسته مدنظر است. اندازهگیری تأثیر سهم دسته اول و سوم در تولید ناخالص داخلی بسیار سخت است. بهعنوان مثال اگر بخواهید سهم بخش معدن که در دسته اول قرار دارد را در اقتصاد دیجیتال اندازهگیری کنید، بهطور مشخص نمیتوان گفت این سهم چقدر با قابلیتهای اقتصاد دیجیتال بهدست آمده است. دسته سوم نیز همین شرایط را دارند. زمانی که در رابطه با سهم اقتصاد دیجیتال در اقتصاد کشورها صحبت میشود عمدتاً دسته دوم مدنظر است، کسبوکارهایی که ماهیتی کاملاً دیجیتال دارند. براساس آمارهای منتشر شده سهم دسته دوم در تولید ناخالص ایران ۶ الی ۷ درصد است. ایندرحالی است که هدفگذاری برای دو رقمی شدن این میزان در تولید ناخالص داخلی امری امکانپذیر و دستیافتنی است. اقتصاد دیجیتال به دو شیوه موجب رشد اقتصادی خواهد شد. در مرحله اول موجب بهبود کارایی بازارها و در مرحله دوم موجب بهبود کارایی در مدیریت منابع انسانی، مالی و تجهیزات و ابزارها توسط بنگاههای اقتصادی خواهد شد. همچنین زمانی که بهرهوری بنگاههای اقتصادی افزایش پیدا کند، زمینه اشتغالزایی برای افراد بیشتری فراهم خواهد شد. رشد به واسطه اقتصاد دیجیتال ایجاد فرصتهای شغلی جدید و شکوفایی اقتصادی و رونق را در پی دارد. در ایران دیجیتال صنعتی است که دچار عقبافتادگی نبوده و یک فناوری تجاریشده است. اقتصاد دیجیتال یکی از صنایعی است که میتواند موجب رشد اقتصادی شود و این فرصت تاکنون برای کشور از دست نرفته است. اقتصاد دیجیتال سه لایه دارد که اگرچه با هم تفاوتهایی دارند اما رشد هر لایه منوط به رشد دو لایه دیگر است. در لایه اول کسبوکارهایی نظیر اپراتورهای تلفن همراه، شرکتهای تأمینکننده تجهیزات و سختافزار، شرکتهای رایانش ابری یا هوش مصنوعی همه بازیگران صنعت دیجیتال هستند که زیرساخت لازم برای فعالیت در آن را فراهم میکنند. لایه دوم کسبوکارهایی هستند که به صنایع دیگر کمک میکنند تا از مزایای صنعت دیجیتال بهرهمند شوند. شرکتهای تولیدکننده نرمافزار یا تأمینکنندگان راهکارهای هوشمند برای شرکتهای مختلف در صنایع دیگر از معدن و خودرو گرفته تا بانکداری و سلامت همه در این لایه قرار میگیرند. این کسبوکارها الگوی کسبوکار جدیدی خلق نمیکنند، اما به شرکتهای سنتی کمک میکنند با مزایای صنعت دیجیتال کارایی و عملکرد بهتری داشته باشند. لایه سوم شرکتهایی هستند که الگوی کسبوکار جدیدی دارند که بهواسطه قابلیتهای دیجیتال ممکن شده است. همه کسبوکارهای آنلاین و اغلب استارتآپها در این لایه قرار میگیرند. کسبوکارهای این لایه سرویسهایی ارائه میدهند که اگر زیرساختهای دیجیتال وجود نداشت اساساً قابل عرضه نبود. سه لایه بالا در کنار هم صنعت دیجیتال را میسازند و رونق هر لایه، هم به رشد صنعت دیجیتال کمک میکند و هم روی رشد لایههای دیگر سرریز دارد. لایه اول ماهیت زیرساختی دارد و توسعه آن پیشنیاز رشد دو لایه دیگر است. از طرف دیگر اگر لایه دوم و سوم بزرگ نشوند توجیه سرمایهگذاری در لایه اول کم میشود. به عنوان مثال رشد استارتآپها و کسبوکارهای آنلاین باعث میشود اپراتورهای تلفن همراه درآمد بیشتری از محل فروش پهنای باند داشته باشند و بتوانند بیشتر روی زیرساختهای خود سرمایهگذاری کنند.