ســـل شایعترین بیماری عفونی دنیا
سل را جزو شایعترین بیماریهای عفونی شناختهشده در جهان ارزیابی میکنند که با وجود پیشرفتهای فراوان در زمینه درمان آن، هنوز هم بهعنوان یکی از عمدهترین عوامل مرگومیر ناشی از بیماریهای عفونی مطرح است. در حال حاضر بیش از 16میلیون بیمار مبتلا به سل فعال وجود دارند و تقریباً یکسوم جمعیت جهانی آلوده به میکروب سل هستند. اما مسئله نگرانکننده این است که حدود 50میلیون نفر از این افراد به نوع مقاوم بیماری سل آلوده هستند. طبق تخمینها ممکن است آمار این بیماری در کشور ما بهدلیل مجاورت با افغانستان و پاکستان بیشتر شود. اگرچه ایران از کشورهای منطقه مدیترانه شرقی و جزو 22 کشور پرشیوع سل نیست، اما بررسیهای وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در سال ۱۴۰۱ نشان میدهد که در کشور ۷۲۹۹ نفر مبتلا به این بیماری بودهاند. از این تعداد ۳۹۴۵ نفر مبتلا به سل ریوی اسمیر مثبت بودهاند. اگرچه اصول درمان آن از حدود ۶۰ سال قبل شناخته شده و بیش از یک ربع قرن است که رژیم درمان کوتاهمدت برای آن به کار میرود اما پیشگیری از این بیماری از اهمیت زیادی برخوردار است.
بیتا مهدوی روزنامه نگار
دکتر محمدرضا احتشامی، متخصص ریه در مورد سل و علل بهوجود آمدن آن به «آتیهنو» میگوید: «بیماری سل (توبرکلوزیس) یکی از معضلات مهم بهداشتی درمانی بهخصوص در کشورهای در حال توسعه است. بهرغم پیشرفت علم پزشکی در سالهای اخیر، همچنان این بیماری یک معضل بهداشتی مهم در سراسر جهان به حساب میآید. حدود یکسوم جمعیت دنیا آلوده به باسیل سل هستند و تعدادی از این افراد به این بیماری مبتلا میشوند. سل توسط باکتری مایکوباکتریوم توبرکلوزیس ایجاد میشود. عامل این بیماری یک باسیل یا ارگانیسم میلهایشکل است که میتواند باعث بروز طیف وسیعی از بیماریها در قسمتهای مختلف بدن شود. میکروب سل بهصورت ذرات ریز وارد هوا شده و مانند سرماخوردگی منتقل میشود. این ذرات در صورتی که فرد به سل ریوی مبتلا باشد توسط سرفه، عطسه، صحبت، خنده و یا فریاد در هوا پخش میشوند. معمولاً بیماری از طریق تماس با فرد آلوده به دیگران سرایت میکند. نوجوانان، سالمندان و زنان باردار بيش از گروههاي ديگر در معرض خطر این بیماری قرار دارند. از علل ابتلا به این بیماری میتوان به سوءتغذيه، نارسايي كليوي و ديابت، مصرف داروهاي ضعيفكننده سيستم ايمني، بدخيميها، استفاده از مواد مخدر، بيماريهاي خوني، كاهش وزن بدن، آلودگي به ويروس ايدز، کاهش تابش آفتاب، بیماریهای زمینهای و کمبود ویتامین (D3) اشاره کرد.
علائم
او در مورد علائم بیماری سل میافزاید: «سل میتواند هر قسمتی از بدن را آلوده کند، اما معمولاً در ریهها رخ میدهد و به سل ریوی معروف است. سل خارج ریوی زمانی رخ میدهد که سل به خارج از ریهها نفوذ میکند. سل خارج ریوی همچنین میتواند همزمان با سل ریوی وجود داشته باشد. فقط بیماران مبتلا به سل ریوی هستند که باعث انتشار این بیماری در جامعه میشوند. این افراد میتوانند عامل سل را از طریق سرفه به دیگران انتقال دهند. برای مثال قرار گرفتن در محیط بستهای که فرد مبتلا به سل در آن سرفه کرده تا ساعتها بعد میتواند افراد دیگر را در خطر انتقال میکروب سل قرار دهد. بهخصوص اگر محیط تاریک و خنک باشد. شایعترین نوع سل، سل ریوی است. سل خارج ریوی میتواند چشم، مغز، پرده دور قلب، استخوان، کلیه، دستگاه شکمی، غدد لنفاوی، پوست، دستگاه تناسلی خانمها و... را درگیر کند. سل ریوی از سایر انواع سل اهمیت بیشتری دارد چون واگیردار است، در حالی که سایر انواع سل از انسان به انسان منتقل نمیشوند. نشانههای عمومی این بیماری عبارتاند از تب، لرز، تعریق شبانه، از دست دادن اشتها، کاهش وزن و خستگی، سرفه بدون خلط یا با خلط، تب، کماشتهایی، تنگی نفس و گرفتگی صدا، خلط خونی و درد ستون فقرات. متأسفانه در حال حاضر بیماران دارای سرفههای مزمن و علائم مشکوک به سل از ترس بیماری رفتن به مراکز درمانی را به تعویق میاندازند. این موضوع باعث پیشرفت بیماری آنها شده و زمانی مراجعه میکنند که دچار خلط خونی شده و بیماری به مرحله خطرناک رسیده است.»
راههای انتقال
دکتر احتشامی در مورد راههای انتقال بیماری سل یادآوری میکند: «فقط بیماران مبتلا به سل ریوی هستند که باعث انتشار این بیماری در جامعه میشوند. لازم به ذکر است این بیماری از طریق آب و غذا، نیش حشرات، انتقال خون و تماس جنسی منتقل نمیشود. اكثر داروهاي ضدسل خوراكي هستند و نيازي به بستري بیمار در بيمارستان نیست، اما مصرف منظم و كامل دارو شرط اصلي موفقيت درمان سل است.»
تشخیص بیماری
او درمورد تشخیص بیماری سل میگوید: «آلودگی به این میکروب به مفهوم ابتلا به بیماری سل نیست. افرادی که این میکروب را در بدن خود حمل میکنند، اگر علامتی از بیماری سل نداشته باشند، نیازی به درمان ندارند. از افراد آلوده به این میکروب، فقط تعداد کمی بعدها در طول زمان به بیماری سل مبتلا میشوند و به درمان نیاز پیدا میکنند. درواقع، سیستم ایمنی بدن قادر است از فعالیت میکروب سل جلوگیری کند. در این صورت میکروب در بدن باقی میماند اما نمیتواند فعال شود، مگر اینکه سیستم ایمنی بدن به هر دلیلی دچار ضعف شود. وجود عامل سل در بدن را میتوان با کمک تست پوستی توبرکولین تشخیص داد، اما انجام این تست برای افراد بدون علامت بیماری سل، لزومی ندارد. علاوه بر معاینه بالینی و انجام آزمایش خلط، انجام رادیوگرافی قفسه سینه، سیتیاسکن و سایر آزمایشات میتوان این بیماری را تشخیص داد. آزمایش خلط بهطور رایگان در تمامی آزمایشگاههای مراکز بهداشت شهرستانهای کشور انجام میشود که نقش مهمی در تشخیص زودهنگام بیماری و پیشگیری از آلوده شدن اطرافیان بیمار به میکروب دارد.»
سل مقاوم به درمان
این متخصص ریه در مورد سل مقاوم به درمان توضیح میدهد: «در سالهای اخیر سل مقاوم به درمان یک تهدید جهانی در حال گسترش شده، بهطوری که هزینههای درمان سل مقاوم بیش از صد برابر درمان سل حساس به دارو است، عوارض درمانی بیشتری دارد و نیازمند مدیریت طولانیمدت است. در حال حاضر درمان سل یک مشکل عمده در بین کشورهای در حال توسعه محسوب میشود. 95درصد مبتلایان و 98درصد مرگها در این کشورها رخ میدهد. بررسیهای سازمان جهانی بهداشت نشان میدهد که در مناطق آفریقایی که شیوع عفونت (HIV) زیاد بوده میزان مرگومیر سل بیش از 50درصد بوده است. متأسفانه در چند سال اخیر شاهد مقاومت دارویی غیرمنتظرهای بودهایم. مقاومت به یک داروی ضدسل از سالها قبل شناخته شده بود. امروزه سیر مقاومت دارویی در بیماری سل منجر به ایجاد گونههای مقاوم به چند دارو شده که امیدواریم این مشکل به یاری علم مرتفع شود.
علائم
او در مورد علائم بیماری سل میافزاید: «سل میتواند هر قسمتی از بدن را آلوده کند، اما معمولاً در ریهها رخ میدهد و به سل ریوی معروف است. سل خارج ریوی زمانی رخ میدهد که سل به خارج از ریهها نفوذ میکند. سل خارج ریوی همچنین میتواند همزمان با سل ریوی وجود داشته باشد. فقط بیماران مبتلا به سل ریوی هستند که باعث انتشار این بیماری در جامعه میشوند. این افراد میتوانند عامل سل را از طریق سرفه به دیگران انتقال دهند. برای مثال قرار گرفتن در محیط بستهای که فرد مبتلا به سل در آن سرفه کرده تا ساعتها بعد میتواند افراد دیگر را در خطر انتقال میکروب سل قرار دهد. بهخصوص اگر محیط تاریک و خنک باشد. شایعترین نوع سل، سل ریوی است. سل خارج ریوی میتواند چشم، مغز، پرده دور قلب، استخوان، کلیه، دستگاه شکمی، غدد لنفاوی، پوست، دستگاه تناسلی خانمها و... را درگیر کند. سل ریوی از سایر انواع سل اهمیت بیشتری دارد چون واگیردار است، در حالی که سایر انواع سل از انسان به انسان منتقل نمیشوند. نشانههای عمومی این بیماری عبارتاند از تب، لرز، تعریق شبانه، از دست دادن اشتها، کاهش وزن و خستگی، سرفه بدون خلط یا با خلط، تب، کماشتهایی، تنگی نفس و گرفتگی صدا، خلط خونی و درد ستون فقرات. متأسفانه در حال حاضر بیماران دارای سرفههای مزمن و علائم مشکوک به سل از ترس بیماری رفتن به مراکز درمانی را به تعویق میاندازند. این موضوع باعث پیشرفت بیماری آنها شده و زمانی مراجعه میکنند که دچار خلط خونی شده و بیماری به مرحله خطرناک رسیده است.»
راههای انتقال
دکتر احتشامی در مورد راههای انتقال بیماری سل یادآوری میکند: «فقط بیماران مبتلا به سل ریوی هستند که باعث انتشار این بیماری در جامعه میشوند. لازم به ذکر است این بیماری از طریق آب و غذا، نیش حشرات، انتقال خون و تماس جنسی منتقل نمیشود. اكثر داروهاي ضدسل خوراكي هستند و نيازي به بستري بیمار در بيمارستان نیست، اما مصرف منظم و كامل دارو شرط اصلي موفقيت درمان سل است.»
تشخیص بیماری
او درمورد تشخیص بیماری سل میگوید: «آلودگی به این میکروب به مفهوم ابتلا به بیماری سل نیست. افرادی که این میکروب را در بدن خود حمل میکنند، اگر علامتی از بیماری سل نداشته باشند، نیازی به درمان ندارند. از افراد آلوده به این میکروب، فقط تعداد کمی بعدها در طول زمان به بیماری سل مبتلا میشوند و به درمان نیاز پیدا میکنند. درواقع، سیستم ایمنی بدن قادر است از فعالیت میکروب سل جلوگیری کند. در این صورت میکروب در بدن باقی میماند اما نمیتواند فعال شود، مگر اینکه سیستم ایمنی بدن به هر دلیلی دچار ضعف شود. وجود عامل سل در بدن را میتوان با کمک تست پوستی توبرکولین تشخیص داد، اما انجام این تست برای افراد بدون علامت بیماری سل، لزومی ندارد. علاوه بر معاینه بالینی و انجام آزمایش خلط، انجام رادیوگرافی قفسه سینه، سیتیاسکن و سایر آزمایشات میتوان این بیماری را تشخیص داد. آزمایش خلط بهطور رایگان در تمامی آزمایشگاههای مراکز بهداشت شهرستانهای کشور انجام میشود که نقش مهمی در تشخیص زودهنگام بیماری و پیشگیری از آلوده شدن اطرافیان بیمار به میکروب دارد.»
سل مقاوم به درمان
این متخصص ریه در مورد سل مقاوم به درمان توضیح میدهد: «در سالهای اخیر سل مقاوم به درمان یک تهدید جهانی در حال گسترش شده، بهطوری که هزینههای درمان سل مقاوم بیش از صد برابر درمان سل حساس به دارو است، عوارض درمانی بیشتری دارد و نیازمند مدیریت طولانیمدت است. در حال حاضر درمان سل یک مشکل عمده در بین کشورهای در حال توسعه محسوب میشود. 95درصد مبتلایان و 98درصد مرگها در این کشورها رخ میدهد. بررسیهای سازمان جهانی بهداشت نشان میدهد که در مناطق آفریقایی که شیوع عفونت (HIV) زیاد بوده میزان مرگومیر سل بیش از 50درصد بوده است. متأسفانه در چند سال اخیر شاهد مقاومت دارویی غیرمنتظرهای بودهایم. مقاومت به یک داروی ضدسل از سالها قبل شناخته شده بود. امروزه سیر مقاومت دارویی در بیماری سل منجر به ایجاد گونههای مقاوم به چند دارو شده که امیدواریم این مشکل به یاری علم مرتفع شود.