سنـگ کیسـه صفـرا یک عارضه گوارشی سبک
کار اصلی کیسه صفرا در بدن غلیظ کردن و ترشح و ذخیرهسازی مایع صفراوی تولید شده توسط کبد است. سنگ کیسه صفرا یکی از علل متداول بستری بیماران بهدلیل مشکلات گوارشی است. بررسیهای سازمان جهانی بهداشت نشان میدهد که شیوع سنگ کیسه صفرا در خانمها تقریباً دو برابر آقایان است و بهطور متوسط حدود هشت درصد آقایان و 16درصد خانمها سنگ کیسه صفرا دارند. طبق بررسیهای انجام شده در کشور 10 تا 15درصد افراد بالای 50سال در ایران دچار سنگ کیسه صفرا هستند. البته همه افراد با سنگ کیسه صفرا، لزوماً دچار علامت نمیشوند. به عبارت دیگر، وجود سنگ در کیسه صفرا بهنوبه خود بیماری محسوب نمیشود و همیشه به درمان نیاز ندارد. سبک زندگی نادرست یکی از مهمترین علل ایجاد سنگ کیسه صفراست. از اینرو با تغییر سبک زندگی میتوان از بروز این بیماری پیشگیری کرد.
بیتا مهدوی روزنامه نگار
دکتر محمدعلی فروتن، متخصص گوارش در مورد این بیماری به «آتیهنو» میگوید: «کیسه صفرا بسیار کوچک و در بخش تحتانی کبد است. برخلاف تصور عامه مردم، این عضو تولیدکننده صفرا نیست بلکه صفرا مایع گوارشی است که به وسیله کبد تولید و در کیسه صفرا ذخیره میشود. صفرا یک محلول آبکی زرد متمایل به سبز است و از املاح صفراوی، کلسترول، فسفولیپید (نوعی ترکیب شیمیایی عمدتاً در غشاء سلولها که از یک مولکول گلیسرول، دو مولکول اسید چرب و یک مولکول فسفات تشکیل شده) آب، الکترولیتها و فلزات سنگین ساخته شده است. صفرا هضم غذاها، بخصوص چربیها را آسان میکند. سنگهای صفراوی با تجمع مجموعهای از مواد صفراوی بهدلیل عدم تعادل در ترکیب شیمیایی صفرا در داخل کیسه صفرا ایجاد میشوند. زمانی که کلسترول صفرا بیش از حد بالا میرود، بخش اضافی آن به سنگ تبدیل میشود. اگر فردی اضافهوزن و دیابت داشته باشد و زیاد چربی مصرف کند، در معرض خطر بیشتری قرار دارد. سنگ کیسه صفرا علائم رایجی مانند اسیدیته شدن بیش از حد، حالت تهوع و درد شکم دارد. با این حال، این سنگها بعداً میتوانند عوارض زیادی ایجاد کنند. از اینرو بهتر است مردم به این علائم توجه داشته باشند و به مراکز درمانی مراجعه کنند. او با بیان این مطلب که تاکنون علل دقیق تشکیل سنگهای صفرا مشخص نشده، میافزاید: «بعضی از عوامل میتوانند تأثیرگذار باشند. چاقی اصلیترین عامل خطر است. از این رو خانمها و آقایان با اضافهوزن دو برابر بیشتر از همسالان خود که تناسب اندام دارند در معرض ابتلا به این بیماری هستند، زیرا کبد مقدار بیشتری کلسترول در صفرا تولید میکند. بیتحرکی و رژیم غذایی پرکالری، دیابت، کاهش سریع وزن، دورههای متناوب افزایش و کاهش وزن، مصرف داروهای استروژن در دوران یائسگی، مصرف بعضی داروهای کاهنده تریگلیسرید خون، زمینه ژنتیک، بارداری و رژیم غذایی بدون مقدار کافی فیبرها از دیگر عواملی هستند که زمینهساز تشکیل سنگهای صفراوی میشوند.»
انواع سنگ کیسه صفرا
این متخصص گوارش در مورد انواع سنگ صفراوی میگوید: «سنگهای کیسه صفرا شامل دو دسته سنگهای کلسترولی و رنگدانهای هستند. سنگهای کلسترولی رایجترین گونه سنگ کیسه صفراست که غالباً زرد رنگ بوده و از کلسترول حلنشده و مواد دیگر تشکیل میشود. سنگهای کلسترولی وقتی به وجود میآیند که صفرا حاوی میزان زیادی کلسترول، میزان زیادی بیلیروبین یا نمکهای صفراوی ناکافی است یا وقتی که کیسه صفرا تخلیه نمیشود. این نوع سنگها معمولاً بر اثر عواملی مانند کاهش وزن سریع، مصرف قرصهای ضدبارداری، بیماریهای روده کوچک، افزایش سن، رژیم پرچرب و بارداری ایجاد میشوند.»
سنگهای صفراوی رنگدانهای سنگهای سیاه یا قهوهای تیرهای هستند که وقتی صفرا حاوی مقدار زیادی بیلیروبین باشد تشکیل میشوند. رنگ سنگهای رنگدانهای روشن نیست. این سنگها بیشتر در افرادی که دچار سیروز، عفونت مجاری صفراوی و اختلالات خونی ارثی مانند کمخونی هستند شکل میگیرد. این سنگها هم معمولاً بر اثر سن بالا و عفونتهای مزمن بهوجود میآید.
علائم و عوارض
او در مورد علائم و عوارض سنگهای صفراوی یادآوری میکند: «سنگهای صفراوی در بیشتر موارد، هیچ علامت بارزی ندارند و معمولاً با عکسبرداری شکمی تشخیص داده میشوند.»
مشخصترین علامت وجود سنگ در صفرا درد شدیدی بین 30دقیقه تا 4ساعت است. این درد بهطور شدید، ناگهانی و مداوم بروز میکند و در قسمت میانی یا بالایی سمت راست شکم احساس میشود. در بیشتر مواقع درد به سمت بالا امتداد مییابد و فرد در چنین شرایطی دچار مشکلات تنفسی، حالت تهوع و استفراغ نیز میشود.
گرچه سنگ صفرا عارضه جدی ندارد، اما درمان نکردن دردهای مداوم میتواند وضعیت خطرناکی در پی داشته باشد و با بروز عوارض جدی مانند التهاب کیسه صفرا، مجاری صفراوی و لوزالمعده زندگی فرد را تهدید کند. فردی که سابقه ابتلا به سنگ صفرا دارد در صورت بروز تب، زردی غیرعادی پوست، درد شدید و ناگهانی در سمت چپ شکم که بیش از شش ساعت طول بکشد و حالت تهوع مداوم باید فوراً به پزشک مراجعه کند.
روشهای تشخیص و درمان
دکتر فروتن در مورد روشهای تشخیص و درمان سنگهای کیسه صفرا میگوید: «برای تشخیص سنگ کیسه صفرا معمولاً بیمار آزمایش خون و سونوگرافی انجام میدهد. گاهی اوقات نیز سیتیاسکن میتواند برای بیمار مفید باشد. از این رو پزشک پس از تأیید تشخیص این عارضه، یک روند درمانی مناسب را به بیمار پیشنهاد میکند. درمان به کمک سونوگرافی شکم میتواند تا 90درصد سنگهای صفرا را تشخیص دهد. بهطور کلی درمان زمانی ضرورت دارد که بیمار دچار درد، ناراحتی یا عوارض ناشی از تشکیل سنگ صفرا باشد. در غیر این صورت زمانی که بهشکل اتفاقی طی آزمایشهای پزشکی دیگری وجود سنگ تشخیص داده شود و فرد ناراحتی خاصی نداشته باشد، معمولاً مداخله درمانیای انجام نمیشود.»
زمانی که بیمار با درد شدید به علت انسداد مجرای عبور صفرا به پزشک مراجعه کند نیاز به داروهای آنتیبیوتیک و مسکن دارد. در صورتی که پزشک متخصص ادامه درمان دارویی را غیرمفید بداند یا احتمال عود مشکل و عوارض جدی باشد، عمل جراحی برای برداشتن کیسه صفرا توصیه میشود. امروزه این عمل جراحی به روش لاپاراسکوپی انجام میگیرد. این شیوه نسبت به روشهای جراحی در گذشته خطر کمتری دارد و بیمار خیلی سریعتر بهبود مییابد. البته اگر کیسه صفرا التهاب زیادی داشته باشد، باید جراحی باز انجام شود. معمولاً مراقبتهای بعد از عمل لاپاراسکوپی کیسه صفرا، تا حدود شش هفته طول میکشد. اکثر بیماران در طی هفته اول و دوم میتوانند فعالیتهای روزمره خود را بدون هیچ مشکلی از سر بگیرند. اما برای اینکه بدن به شرایط جدید خود عادت کند و انرژی لازم را بهطور کامل به دست آورد، باید فرصت بیشتری به آن داد. پس بهتر است فعالیتهای روزمره به تدریج شروع شوند.
انواع سنگ کیسه صفرا
این متخصص گوارش در مورد انواع سنگ صفراوی میگوید: «سنگهای کیسه صفرا شامل دو دسته سنگهای کلسترولی و رنگدانهای هستند. سنگهای کلسترولی رایجترین گونه سنگ کیسه صفراست که غالباً زرد رنگ بوده و از کلسترول حلنشده و مواد دیگر تشکیل میشود. سنگهای کلسترولی وقتی به وجود میآیند که صفرا حاوی میزان زیادی کلسترول، میزان زیادی بیلیروبین یا نمکهای صفراوی ناکافی است یا وقتی که کیسه صفرا تخلیه نمیشود. این نوع سنگها معمولاً بر اثر عواملی مانند کاهش وزن سریع، مصرف قرصهای ضدبارداری، بیماریهای روده کوچک، افزایش سن، رژیم پرچرب و بارداری ایجاد میشوند.»
سنگهای صفراوی رنگدانهای سنگهای سیاه یا قهوهای تیرهای هستند که وقتی صفرا حاوی مقدار زیادی بیلیروبین باشد تشکیل میشوند. رنگ سنگهای رنگدانهای روشن نیست. این سنگها بیشتر در افرادی که دچار سیروز، عفونت مجاری صفراوی و اختلالات خونی ارثی مانند کمخونی هستند شکل میگیرد. این سنگها هم معمولاً بر اثر سن بالا و عفونتهای مزمن بهوجود میآید.
علائم و عوارض
او در مورد علائم و عوارض سنگهای صفراوی یادآوری میکند: «سنگهای صفراوی در بیشتر موارد، هیچ علامت بارزی ندارند و معمولاً با عکسبرداری شکمی تشخیص داده میشوند.»
مشخصترین علامت وجود سنگ در صفرا درد شدیدی بین 30دقیقه تا 4ساعت است. این درد بهطور شدید، ناگهانی و مداوم بروز میکند و در قسمت میانی یا بالایی سمت راست شکم احساس میشود. در بیشتر مواقع درد به سمت بالا امتداد مییابد و فرد در چنین شرایطی دچار مشکلات تنفسی، حالت تهوع و استفراغ نیز میشود.
گرچه سنگ صفرا عارضه جدی ندارد، اما درمان نکردن دردهای مداوم میتواند وضعیت خطرناکی در پی داشته باشد و با بروز عوارض جدی مانند التهاب کیسه صفرا، مجاری صفراوی و لوزالمعده زندگی فرد را تهدید کند. فردی که سابقه ابتلا به سنگ صفرا دارد در صورت بروز تب، زردی غیرعادی پوست، درد شدید و ناگهانی در سمت چپ شکم که بیش از شش ساعت طول بکشد و حالت تهوع مداوم باید فوراً به پزشک مراجعه کند.
روشهای تشخیص و درمان
دکتر فروتن در مورد روشهای تشخیص و درمان سنگهای کیسه صفرا میگوید: «برای تشخیص سنگ کیسه صفرا معمولاً بیمار آزمایش خون و سونوگرافی انجام میدهد. گاهی اوقات نیز سیتیاسکن میتواند برای بیمار مفید باشد. از این رو پزشک پس از تأیید تشخیص این عارضه، یک روند درمانی مناسب را به بیمار پیشنهاد میکند. درمان به کمک سونوگرافی شکم میتواند تا 90درصد سنگهای صفرا را تشخیص دهد. بهطور کلی درمان زمانی ضرورت دارد که بیمار دچار درد، ناراحتی یا عوارض ناشی از تشکیل سنگ صفرا باشد. در غیر این صورت زمانی که بهشکل اتفاقی طی آزمایشهای پزشکی دیگری وجود سنگ تشخیص داده شود و فرد ناراحتی خاصی نداشته باشد، معمولاً مداخله درمانیای انجام نمیشود.»
زمانی که بیمار با درد شدید به علت انسداد مجرای عبور صفرا به پزشک مراجعه کند نیاز به داروهای آنتیبیوتیک و مسکن دارد. در صورتی که پزشک متخصص ادامه درمان دارویی را غیرمفید بداند یا احتمال عود مشکل و عوارض جدی باشد، عمل جراحی برای برداشتن کیسه صفرا توصیه میشود. امروزه این عمل جراحی به روش لاپاراسکوپی انجام میگیرد. این شیوه نسبت به روشهای جراحی در گذشته خطر کمتری دارد و بیمار خیلی سریعتر بهبود مییابد. البته اگر کیسه صفرا التهاب زیادی داشته باشد، باید جراحی باز انجام شود. معمولاً مراقبتهای بعد از عمل لاپاراسکوپی کیسه صفرا، تا حدود شش هفته طول میکشد. اکثر بیماران در طی هفته اول و دوم میتوانند فعالیتهای روزمره خود را بدون هیچ مشکلی از سر بگیرند. اما برای اینکه بدن به شرایط جدید خود عادت کند و انرژی لازم را بهطور کامل به دست آورد، باید فرصت بیشتری به آن داد. پس بهتر است فعالیتهای روزمره به تدریج شروع شوند.